Skip to main content

Full text of "De lacedaemoniorum reipublicae supremis temporibus (222-146 B.C.) ..."

See other formats 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the pubHc domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge thafs often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginaha present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
pubHsher to a Hbrary and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize pubHc domain materials and make them widely accessible. PubHc domain books belong to the 
pubHc and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at http : //books . google . com/| 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



, r-r- ■;;'»- 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized byLaOOQlC 



^ 



Digitized by 



Google 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



© 



DE 

LACEDJlMOmORDM REIPDBLICJl 

SUPREMIS TEMPORIBUS 

(222 — 146a. C.) 



THESIM 

FACULTATI LITTERARUM PARISIENSI 

PROPONEBAT 

C. PETIT-DUTAILLIS 

UNIVERSITATI AD DOCENDAM HISTORIAM AGGREGATUS 



LUTETI^ PARISIORUM 

TYPIS MANDABAT P. NOIZETTE 

8, VIA DICTA CAMPAGNE-PREMIERE, 8 
M DCGG XGIV 



Digitized by VjOOQIC 






AUG 7 1896 



BRA 



kS> 



\ja\v:i 



C3lwL '•lA J ir\ < l l '<f' t 



Digitized byLaOOQlC 



ORNATISSIMO VIRO 

STDDIORDU MEORDU FADTORI L1BERALI3SIU0 

P. GUIRAUD 

Grati et reverentis animi pignus 
D, D. D. 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



PROOEMIUM 



« Ta [jiev ouv TuaXai xal toc Tikzio) Tuspl Aaxe5at|i-ov{ci)v elq IxaxEpov 

« (xepoq Otco ttoXXwv £ip*/)Tai • Ta 8' evapyejTaTa £arTlv,a(p' o5 KXeo- 
« (xevYjg 6Xoa}^£pwq xaTeXuae Td iraTptov TToXiTeufjia (1). » Hac 

Polybii sententia consilium nostrum comprobatur. 
Nobis enim illud sumpsimus, ut suprema tempora 
Lacedaemoniorum reipubiicae usque ad Graeciam in 
Romanorum potestatem redactam edissereremus, adhi- 
bitis et Polybii historiae reliquiis, et scriptis aliorum 
auctorum qui saepissime eum secuti sunt, sed opus ejus 
integrum habuerunt cognitum. Quae ab illis semper 
Achaeorum societatis laudatoribus narrata sunt non 
cito putare pro certis, sed nostris ponderibus examinare 
voluimus. Inscriptiones quoque quam accuratissime 
collegimus; sed rari sunt tituii laconici illius aevi. 

Initium capiet narratio nostra a quo tempore rex 
Cieomenes III, ad Sellasiam victus, Spartam relinquere 
coactus fuit. Non enim operae prefcium erat res ante 
actas rursus narrare de integro, quum jam quaestionem 
omnium maximam de jiire pyxditorio disceptasset 
acutissimus vir Fustel de Coulanges (2), ct motus 
conversionesque reipublicae docli Droysen (3), Neu- 

\. POLYB., IV, LXXXI, 14. 

2. Etude sur la propvUte d Sparte. {Xouv. Declterches sur quelques 
probl. dliistoire.) 

3. Uistoire de Vllellenismc, traJuite de Vallemand sous la direct. d 
A. Bouche-Leclerq, vol. III. 

1 



Digitized by VjOOQIC 



— 2 — 

meyer (1), Gehlert (2) et multi alii, Plutarchum secuti, 
descripsissent. Quorum tamen operum quibusdam par- 
tibus minime contenti, in prooemio quid nosmet de 
rebus ab Agide et Cleomene novatis senserimus bre- 
viter contrahere decrevimus. 

Satis constat in fere omnibus Graecorum civitatibus, 
ex quo vincula communis vitae antiquae divulsa sunt, 
egentes ac divites inter se perpetuo pugnasse duello. 
Apud Athenienses ipsos, qui tranquille vitam traduce- 
bant,philosophi perfectae reipublicae speciem cogitatione 
assecuti sunt. Omnibus locis, multi novas res vole- 
bant (3).Atrebus quidem ab Agide etCleomene novatis 
signa propria sunt impressa. Lacedaemone enim, ut 

ait Aristoteles, < Trpoc; fJLepoqapsxtiq -i^ Tcaaa (jOvTa$t<; twv vojjlwv 

« 6ffT(,rfiv7uoXefjLtxT(^v» (4). Tertio saeculoa.C.Lacedaemonio- 
rum respublica a vetere gloria desciverat nec excitari 
poterat nisi novis legibus; non ob aliam causam Agis et 
Cieomenes statum civitatis convellerunt. 

Messeniis ab Epaminonda servitute liberatis, Spartani, 
in Laconiam redacti, otio hebescebant. Peloponnesii 
societates novas, non vero Spartanis ducibus ut ante, 
instituebant. Ex quo Aratus, Achaeorum societatis 
praetor, in eam Sicyonios liberatos assumpsit/summam 
reruni Peloponnesiarum, quae olim Spartanis magistra- 
tibus permissa erat, penes illum esse putari potuit (5). 

1. Agis und Kleomenes (Amberg, 1881), 

2. De Cleomene III (Lipsi», 1882). 

3. V. FusTEL DE GouLANGES, CUe antigue, p. 397 et seq. — Poehl- 
MANN, Geschichte des antiken Kommunismus und Sozialismus, vol. I, 
oap. II, III, iv; 

4. ARiSTOT.,Po/t^.,II, VI, 22(Edidit Susemihl ; Lipsiae 1872 in-8, p. 128.) 

5. Freeman, Federal govemment (second edit., 1893), p. 276 et seq. 
— Marcbl Dubois, Ligues 4tol, et ach., p. 47 et seq. 



Digitized by VjOOQIC 



— 3 — 

Quid erat cur Spartani e fastigio detracti essent? 
Num alii Lacedaemoniorum ordines cum aliis concordis- 
sime viverent quaerere non convenit ; patet enim perioe- 
cos et ilotas semper a Spartanis dissedisse (1) et nihilo- 
minus Spartanos memorandum nomen condidisse. Cur 
Spartani, scilicet cives^ qui terrore ceteros Lacedae- 
monios sub imperio semper tenuissent et adhuc tene- 
rent, Peloponnesios ceteros in potestate non jam habe- 
rent quaerere tantum opus est. 

Phylarchus et ejus imitator Plutarchus Spartanos 
Agidis aetatis avaritia, luxu deliciisque corruptos esse 
referunt (2). Verum esto; at jamdiu his vitiis respublica 
inficiebatur, testibus Aristotele atque etiam auctoribus 
antiquioribus (3). Agidis verumtempore alia res anno- 
tanda est : civium Spartanorum, per quos et pro quibus 
inprimis bella agebantur et laus acquirebatur,numerus 
valde imminutus erat. Forsitan aliquis dicat, auctore 
Polybio, omnes Graecorum civitates illa tempestate ob 
hominum penuriam solitarias invalidasque fuisse (4). 
At Lacedaemone a bellis Medicis saltem deficere homi- 
nes coeperunt et in dies pauciores facti sunt (S). Ad ex- 
tremum, Agidis tempore, superabant haud plures sep- 
tingenti Spartani (6). Non omnes causas rei a nostris 

1. V. quld Xenophon de conjuratione a Ginadone facta dixerit : Hist, 
Graec.y III, m, 5-6. — Cf. Aristot., Polit.f II, vi, 2 (Susemihl, p. 115). 

2. PnYLARCH., fragm. 43 (Muller, Fragm. hist. Grd?c.,I, 346). — Plut., 
Agis, III, 1. 

3. Arist., Polit.f II, VI, 16 (Susemihl, p. 124). — Plat., LegeSj I, 
p. 637; Alcib.f I, xviii. — Xenoph., Resp. Lac, XIV. — Cf. Fustel de 
GouLANGES, Nouv. RechercheSj p. 90 et seq. 

4. PoLYB., XXXVII, IV, 4-7. Hocloco Polybium ad cives, nec ad uni- 
versos Graeciae incolas spectare credimus. 

5. Gf. auctores allegatos ap. Fustel de Goulanges, Nouv. Recherches, 
. 108. 

6. Plut., Agis, V, 4. 



Digitized by VjOOQIC 



— 4 — 

historicis propositas (1) excutere, at illas quae maxime 
probabiles nobis videntur disserere volumus. 

I. Ordo Spartanorum quasi clausus erat. Dignitatem 
suam retinebant, nec matrimonio nisi inter se junge- 
bantur, quin etiam nuptias inter propinquos saepissime 
contrahebant (2). Quee quum ita sint, vim generandi 
paulatim imminui necesse est. Quod ad eos attinet, qui 
sanguinem suum contaminabant, eorum liberi capitis 
deminutionem subibant (3). 

II. Assiduis bellis multi cives perierunt (4) ; multi 
quoque mercede conducti in alias terras avecti sunt ab 
externis, qui Spartanos magni faciebant; multi migra- 
verunt iaudis vel commodi causa (3). 

1. V. praBcipue Pustel de Goulanges, Nouv. Recherches, p. 101 et 
seq. — Glaudio Jannet, Institutions sociales et droit civil d Sparte, 
(1880), p 113 etseq. — Hermann, Lehrbuch, I, (1889), 257 et seq. 

2. Gl. Jannet, op. cit.y p. 94 et seq. 

3. FUSTEL DB Cou langes. ojo. ct7., p. 102. 

4. Ut exemplum supponara, in pugna Leuctrica ex septingentis Spar- 
tanis quadringenti interfecti sunt (Xenoph., Eist. Grcec^ VI, iv, 15). 

5. In Taenaro ei*at,ut itadicam, fofum mepcenariopum (Diodor., XVIII, 
21). Piupimi sine dubio Spartani cum Glearcho a Cyro conducti erant. 
Primo bello Punico, Xanthippus Garthaginiensibus operam dedepat egre- 
giam, nec dubium est quin inter mercenarios Graecos ab Hannibale cons- 
criptos Spartani nonnuUi fulssent. (Gf. Polyb, XI, xix, 4). In Alexandria 
urbe, PtolemaBi Evergetae et Ptolemaei Philopatoris tempore, aderant 
tria millia Peloponnesiopum stipendiariorum (Polyb., V, xxxvi, 4), inter 
quos certo Spartani plurirai. P. Durrbach edidit [Butlet. de corresp. hel- 
len.f ann. 1885, p. 510-511) titulum Tegeae effossum, scilicet nominum 
indicem, quae mililum a Tegeatis conductopum esso videntur; inter eos 
invenis Lacedaemonios.Reges ipsi Spartanorum saepe cum militibus solum 
vertebant et gentium exleraarum negotiis bellisque se immiscebant : sic 
anno 361 a G. AgesiUius iEgyptum adit {PLVT.,Agesil, XXXVI) ; posterius 
Archiiamus III Tarentum (Diodor., XVI, 63. — Strab., VI, iii, 4); anno 
332 A?is II Gpelam (Diodor., XVII, 48); anno 303 Gleonymus Thurios 
(Diodor., XX, 105.— Liv.,X,2). — Acrotatus, Gleomenis regis fllius, ab 
Agrigentis belli conlra Agathoclem gerendi dux creatus fuit (Diodor., 



Digitized by VjOOQIC 



III. Doctissimus vir Fustel de Coulanges putavit mul- 
tos Spartanos, non solum sontes et ignavos, sed etiam 
istos qui pro civibus se non gererent, eos sciiicet quibus 
tenuiores opes essent quam ut syssitiorum suam partem 
sustinerent, aut eos qui commercium vel artificium 
aperte exercerent, capitis deminutionem subisse; imo 
multos non solum non vitasse sed qu«sivisse infamiam, 
qua conditio vivendi expeditior fieret (1). Hoc dictum 
nobis videtur immoderatum. Infamiam a Spartanis 
quaesitam esse nihil enim ostendit. Prseterea civitate 
quemquam omnino exui insolitum erat : plerosque 
infames (aTLjj.ouq) non quidem in civibus optimo jure qui 
vocabantur Pares (6'[xotoi), attamen in civibus habitos 
esse credimus (2). Quum in numero septingentorum 
Spartanorum a Plutarcho prolato non solum Pares sed 
etiam, ut nobis videtur, cives exuti aliqua civitatis 
parte reponendi sint, doctus igitur Fustel de Coulanges 
cur non amplius septingenti essent cives non nobis 
rationem reddidit. 

Credimus tamen legem Lacedaemoniorum ad Dorien- 
sem ordinem exhauriendum non parum momenti 
habuisse. Nam, dicat licet historicus quem ante scripsi, 
haud diibium est quin Spartanf inter Pares numerari 
vehementer cuperent et illos puderet de gradu cum pos- 
teris suis paupertatis causa dejici. Itaque Spartani ita se 

XIX, 70). — Leonidas, de quo nobia dicendum est,apud Persarum regem 
in deliciis diu mansit (Plut., Agis^ III, 6). 

\. FusTEL DE GouLANGES, op, cit.j p. 103 et scq. 

2. Doctissimo viro Fustel de Goulangesfuit praecipuo argumento Tliucy- 
didislocusde Spartanis SpliacterisB captis et capite deminutis (Thucyd., 
V, 34). Sed utipso fatetur (p. 103, sub n. 1), « le passage deThucydide 
a semble indiquer qu'2i Sparte il y avait des degr^s dans Tatimie ». Prse 
terea, illis Spartanis infamiam deinde levatam esse fert Thucydides. Adeo 
capitis demiautionem horrebant et illi qui eam subibant et illi qui eam 
edicebant I 



Digitized by VjOOQIC 



gerebant ut paucissimos liberos gignerenl : tres aut 
quatuor fratres, imo et plures aliquando, una uxore 
saepe contentos fuisse et natos communiter ab eis edu- 
catos esse, necnon in more positum esse ut is qui jam 
satis multos liberos suscepisset, uxorem alicui amico 
cederet fert Polybius (1). Hoc modo, lex rei militaris, 
qua regebantur cives Spartani. eos exstinguebat, nec 
immerito Aristoteles syssitiorum institutionem magno 
damno fuisse existimabat (2). 

Non quidem solum numerus civium Agidis tempore 
minimus erat, sed etiam ferme centum Spartani ex 
septingentis prsedia tenebant (3). Quae res diligentissime 
notanda est; nam praedia in Graicia eraut haud parvi 
momeMi, eximiumque in rempublicam animum illi 
gerebant qui bona sua habebant defendenda. Spartanos 
nihil possidentes Plutarchus refert fuisse imbelies (4). 
Quo pacto ex septingentis Spartanis sexcenti bonis 
evoluti essent nunc breviter disputandum est. 

Satis constat Messeniam, post pugnam Leuctricam, 
ereptam esse Spartanis fere totam (S). Quo facto eorum 
opeshaudparumminutae sunt; at non adhucintelligimus 
cur intus in Laconiai finibus penes perpaucos essent 
Spartana praedia. Philippus agros quosdam Spartanis 

1. PoLYB., XII, VI 6, 8. — Cf, Aristot., Polit., II, VI, 13 (Susemihl, 
p. 122). 

2. Aristot., Polit.y II, VI, 21 (Susomihl, p. 127). 

3. AgiSi V, 4 : « ... ■xat toutwv iao); locaxbv vjo-av o\ y^v xexTYKJievoi xac 
xXripov. * Cf. Aristot., Polit., II, vi, 10; VIII, vi, 7 (Susemihl, p. 120, 
535). — Quum Pares tam pecuniosi esse deberent ut syssitiorum suam 
partem sustinere possent, ex his apparet Pares centum fulsse eo tem- 
pore. PraBlcpea Pares scmper perpauci fuerant : v. Fustel de Cou- 
LANGES, Cite antiqite, p. 407. 

4. Agis^ V, 4. 

5. DiODOR., XV, 61 



Digitized by VjOOQIC 



7 — 

ademptos populis vicinis attribuit (1) , civibus hoc modo 
spoliatis damnum non praestatum esse totum verisimile 
est. Sed causae majores quaerendae sunt. Rationes a 
Plutarcho redditas excutiamus. A Lycurgo tyiv AaxwvtxYjv 
elq z6 ^aro tyiv STuapTYjv ouvTeXoucrav, id est agTum uberiorem 
qviiagercivicus (x^pa tuoXitixy^) apud Polybium dicitur j(2), 
in novem mitlia partiumnovemmillibus civiumassigna- 
tum esse; rerum statum diu nihil commutatum esse; at 
quadam die, lege ab Epitadeo ephoro perrogata, qua 
partium assignatarum possessores eas cuilibet donare 
aut legare possent, statim plerosque heredes necessarios 
exutos esse et bona paucorum fuisse tradit Plutar- 
chus (3). 

Probe vero multi recentiores historici simplicis viri 
Plutarchi dicta in dubio posuerunt. Primum liquet a 
Doribus gradatim Laconiam subactam esse et minuf atim 
medium uberioremque agrum eis assignatum esse (4). 
Cum doclissimis viris Grote, Fustel de Coalanges, 
C. Jannet, Poehlmann (5), Lycurgeam assignationem, 

i. POLYB., IX, xxviii, 7. 

2. PoLYu., VI, XLV, 3. — PcEHLMANN, op. cU.j p. 86, bene notavit 
grsBcum nomen latina voce agri publici reddi non posse. 

3. Plut., Lycurg.,YUl ; Agis.Y. Gf. Aristot., Polit.j II, vi, 10 (Suse- 
mihl,p. 120). 

4. DuNCKKR, Ueber die Uufe7i dev Sparlialen [Monalsbcrichte der 
Akad,der Wissensch. zu Berlin, 1881}, p. 138 et aeq. 

5. G. Grote, IHst. de la Grece^ traduite de Vanglais par A. L. de 
Sadous, III, 322etseq. — Fustel dk Coulanges, Nouv. Rech.j p. 53- 
54. — Jannet, op.cit.y p. 58 et seq. — Po^hlmann, op. cit., p. 80-81, 104- 
146, 208-209; hic non injuste dicit : « Das traditionelle Bild Altspartas 
« zeigt wesentliche Zuge des Staatsromanes. » Jam Montesquieu his 
verbis usus est : • Quand vous voyez dans la vie de Lycurgue les lois 
« qu'il donna aux Lac6d6moniens, vous croyez lire Thistoire des Seva- 
« rambes. » (Espr. des loisj IV, 6). Henrigus Houssaye causam pro 
Lycurgo sustinere inepte atque ex vano conatus est {La loi agraire a 
Sparte, in Annuaire de VAssoc, des J^tudes grecques, ann. 1884, p. 161 
et seq.). 



Digitized by VjOOQIC 



— 8 — 

quae in nullo scripto ante alterum sseculum tradita est, 
paulo ante Agidis aetatem a philosophis fictam esse cre- 
dimus, quum mala sui temporis aegre paterentur et 
veteres beatissime vixisse mente couciperent (i). Quid 
mirum? Non aliter Isocrates Atheniensium priora tem- 
pora falso edisseruit. Non aliter auctores quidam aetatis 
nostrae.inter quos illi qui socialistae vocantur, privati ac 
separati agri apud veterrimos Europaeos nihil fuisse 
asseverant(2).Ex Plutarchi dictishocsolum perspicuum 
est Dores Laconiae subactae partem feracem inter se 
divisisse, et praedia cujusque familiae individua fuisse 
nec in mancipatum venisse (3), ex consuetudine sacra 
inter omnes veteres Graecos recepta (4), a Spartanis 
verodiutius quam ab aliis servata. 

1. Praeterea Plutarchus pristinos Spartanos diu passos esse cadem 
quse Spartaui A^idis aetatis, eosque deinde, Lycurgi beneficio, beate 
vizisse affirmat. Quo mag^is credendumest Lycurgeam agri assignatlonem 
a philosopbis tertii sseculi inventam esse. 

2. V. PcEHLMANN, op. cU., p. 144-145. Satis constat quibus nervis 
Fustel de Goulanges hunc errorem refutaverit. 

3. FusTEL DE CouLANGEs, Nouv. ReckerckeSf p. 96, 98. — G. Mallet 
La propr. fonciere d Sparte {Rev . de Vlnstr. puhl. enBelg.j ann. 1879), 
p. 246, 249. 

4. Cite antique, p. 73. — In multorum veterum populorum vel silves- 
trium hominum moribus hanc legcm invenias. Unum exemplum pone- 
mus : « Qu'aucune terre ne soit vendue k Tahiti non plus qu*k Moorea ; 
« qu'on laisse la terre;"qu'on ne la vende point,et qu'elle passe de g6a6- 
« ration en g6n6ration entre les mains de ceux qui en sont los vrais pro- 
« pri^taires. L'homme qui s'obstinera h vendre sa terre k une autre per- 
« sonne, sera jug^ et condamn^ a creuser cinquante brasses de route ; on 
« prendra cette terre qu'il voulait vendre, et il sera banni sur une autre 
« terrepour y demeurer. Si cet homme a des parents, on leur remettra la 
« terre confisqu^e, et 8*il ne reste personne de sa famille, que lui seule- 
« ment, on remettrala terre entre les mains de la reine et du gouverne- 
« ment pour qu'elle y reste. » {Livre des lois pour la conduite du gou- 
vemement de Pomar^-Vahine d. Tahitiy Titre Xll, art. 1«'. Papeele 
1845.) In tablino avunculi magni nostri, Caroli Dutaillis, quondam navis 
prsefecti in Oceaniam missi, hoc opusculum rarissimum invenimus. 



Digitized by VjOOQIC 



— 9 — 

Aliunde Plutarchus non expedivit quare, statim post 
legem ab Epitadeo perrogatam,multi heredes necessarii 
praidiis suis expulsi fuerint. Nostri autem historici illi 
interrogationi respondisse videntur : 

Jam ante Peloponnesiacum bellum, alii Spartani erant 
divites,alii paupcres (i). Nam quid ita? Primo,quo tem- 
pore nondum avita bona plerisque Sparlanis adempta 
erant nec in mancipatum venerant, plures tamen agri 
civici partes unus Spartanus habere poterat, quum, rei- 
publicse civibus exhaustae causa, filise heredis patrimo- 
nium ejusque mariti possessiones jungerentur (2) et 
civium sine posteris mortuorum bona bonis consangui- 
neorum adderentur. Praiterea Spartani possessiones 
extra agrum civicum habere poterant (3). Postremo 
aliqui amplissimam pecuniam feceraut et, iege in ludi- 
brium versa, assidue auxeraut (4). Sic fiebant divites. 
At pierique Spartani avitum agrum unice possidebantab 

1. V. FuSTEL DE CouLANGES, Nouv . Recherches, p. 90 et seq. 

2. Aristot., Polit., II, VI, 11 (Susemihl, p. 120-121). Cf. qiiid Fustel 
DE GouLANGEsde filia herede scripserit : Nouv. Recherches, p. 37 et seq. 

3. Vide quid dixerit, fortasse post Aristotelem, Heraclides Pontigus 
{Fragm. hist. Grsec, II, 211). — Henrigus Houssaye, op.cit.j p. 175, 
sub. n. 3, de hac re sic locutus est : « H^raclide de Pont montre aussi, en 
4c disant que la loi spartiate distinguait entre les terres patrimonialos et 
« les terres d'acqu6t, que les lots primitifs ne s'etaient pas maintenus au 
« nombre fix6 par Lycurgue. D'oii fussent provenues ces fameuses terres 
« d'acqu6t, sinon des lots primitifs ? Ge u'6tait point dans la lune appa- 
« remment que les citoyens de Sparte poss^daient des terfes d'acqu6t. » 
At Spartani extra agrum civicum, nisi quidem « dans la lune *, sane 
vero in Laconicis regionibus bona tenere poterant ; praeterea ab eis in 
Messenia agros esse possessos ante Epaminondae aetatem liquet. 

4. ScHCEMANN, Autiquit^s grecques, traduites de Vallemand par 
G. Galuski, 1,335. — Fustel de Coulanges, Nouv.Rech., p. 91. — Doc- 
tissimus vir Adh. Motte quaestum civibus Spartanis lege permissum esse 
credit {Le Pret d Sparte, in Rev. deVlnstr. publ. en Belg.y ann. 1883, 
p. 232-235). DioscoRiDis autem allegat locum (Fragm. histor. Grsec, II, 
193), qui ad Lacedsemonios civitati non adscriptos fortasse spectat. 



Digitized by VjOOQIC 



— 10 — 

ilotis cultum, qui fructus percipiebant et reditus certos 
possessori solvebant; non autem nescis reditus illos iege 
antiqua imo sacra constitutos esse nec unquam auctos 
esse (1), quamvis majore semper luxuria uterentur 
Spartani ideoque augerentur impensae. Qui in re fami- 
liari valde laborabat agrum suum deminuere ad res 
necessarias aliquantisper acquirendas non poterat. In 
his angustiis, eum ab aliquo divite pecuniam sumpsisse, 
qui, ut res suas reciperet, ejus bonorum furtive quidem 
at vere in possessionem veniret, doctissimus vir Fustei 
de Coulanges solerter arbitratus est (2). Paulo post 
Peloponnesiacum bellum, Epitadeus ephorus iegem 
pertulit, qua haec instituta comprobabantur. Hinc jam, 
quum Spartanis bona quae in agro civico possiderent ad 
arbitrium donare aut iegare liceret, qui in aes alienum 
inciderat donavit vel legavit prsedium suum cui debebat, 
eoque pacto ager civicus legitime perpaucorum fuit (3). 
Quae ratioad veritatem proxime videtur accedere. 

Quamobrem Agidis tempore ex septem Spartanis sex 
nullam possessionem haberent intelligere coepimus. 
Aristoteles aliam addidit causam. Fert enim agrum 
civicum sua cetate non totum a Spartanis viris pos- 
sessum fuisse, sed ex quinque portionibus duas fuisse 
feminarum, quod patres familias dotes grandes filiabus 
suis conficere assuevissent, ac filiae heredes, quibus 
nunc jus esset (fortasse Epitadei legis beneficio) non 
solum consanguineis sed etiam extraneis nubere, vere 

1. Plut., Instit, Lacon., XLI. 

2. Nouv. Recherchesy p. 111 et seq. — Cf .Piajt., Agis.lV ^ ^-'^ ;\IU ,2-3. 

3. Nouv. Recherchesy p. 116. — Cf. Schcemann, Ad PUitarch. Agid. 
commentariwny p. 106. — (^l. Jannet, p. 131 et seq. — Heiimann, 
Lehrbuchy I, 259-260. — Quae ab Henrigo Houssaye (o;?. cit., p. 177, 
sub nota) contra sunt dicta jam prius a Fustel de Coulanges dissoluta 
erant. 



Digitized by VjOOQIC 



— 11 — 

agrum possidere coepissent (1). Id quoque conjectura 
probabile est feminas ad praedia maxima venisse, Spar- 
tanis egentissimis pecuniam tradendo (2); satis enim 
constat Spartanas mulieres fuisse industrias et in rebus 
suis gerendis acres opibusque praepotentes, quum eis 
quaestum nulla lex sustuHsset (3). Quse autem ibat in 
matrimonium bona sua marito afferebat; utrum quisque 
centum Spartanorum de quibus apud Plutarchum agitur, 
per seipsum possessor esset, an plurimi per feminas 
suas, dici non potest. 

Sexcenti Spartani qui bonis suis exuti erant in pau- 
pertatem et famulatum inciderant. Quum enim nullum 
agrum donandum aut legandum ampiius haberent, 
quasi in fide erant divitum quibus debebant (4). Quin 
etiam inter possessores ipsos multi sere alieno oppri- 
mebantur (5). Omnes inopes isti non beliatorum, sed 
servorum animum gerebant. 

Verisimile quoque est perioecos tunc egentissimos 
fuisse, quum agros jejuniores haberent (6) et numero 
plurimi essent (7). Praeterea, quum bellorum assiduorum 

1. Arist., PolU., II, VI, 11 (Susemihl, p. 120-121). 

2. Nouv. Rechet^ches, p. 114-H5. 

3. Gf. Plut., Agis, IV ; VII, 3. 

4. Teste Plutarcho {Agis^ VI, 5), ille qui Spartano alicui debebat in 
ejus ai-bitrio erat. Nihil amplius scimus. Fortasse debitor erat nexus, et 
cum ilotisexercebat agrum divitis cui nummos reponere non posset. 

5. Plut., Agis, XIII, 2. — Inter divites Spartanos, alii (o\ -/Tr,[AaTixo\) 
latifundia habebant; alii {o\ tcXouo-ioi oca\ 8avei(7Tixo\) non solum praedia, 
sed pecuniam habebant et eam foenori dabant. 

6. Droysen arbitratur perioecorum ipsorum agros a divitibus occupatos 
esse {Op. cit.^ III, 404, et 411 sub nota). Hoc vero argumentum non sus- 
cipiendum nobis videtur, quum Plutarchi verbis saepe temerariis servipe 
non conveniat. Verisimilius quidem est pericecos multum vexatos fuisse 
Messenia ad^mpta. 

7. Aristoteles {Polit., II, vi, 12; Susemihl, p. 121) affirmat Sparta- 
norum rempublicam propter hominum paucitatem (8ia tyjv oXtyavOpwTrtav) 



Digitized by VjOOQIC 



— 12 - 

causa Peloponiiesii cuncti facultatibus laberentur (1), 
rem feliciter gerere negociatores et artifices non pote- 
rant. Insuper ex infinito tempore perioecos fortunai 
poenitebat, et juvabat Spartanorum res affectas spectare. 

Civitatis statum movere cogitarunt non quidem cives 
egentes aut perioeci, magis demissi quam ut consurge- 
rent ad novas res, at reges Agis et Cleomenes. Hi, patria 
e fastigio detracta accensi, eam excitare decreverunt, 
bona inmediumconferendo civitatique multos perioecos 
vel peregrinos udscribendo. Reges enim Spartanorum 
SYlfjLaYwyeiv solebant(2).Multa veroAgidemet Cieomenem 
impediverunt. Quamvis Graici justas et legitimas puta- 
rent omnes rationes ad patriam servandam initas (3) et 
longo jam tempore alienigenos homines in civitatem 
exhaustam ut ea corroboraretur accipere solerent (4), 
res Spartanorum non commutari nisi per vim potue- 
runt. Multi enim divites, inprimis feminae, Lacedaemone 

periisse. Si vero locum totum accurate revolvas, hoc verbo oliganlhropix 
significan civium paucitatem intelligis. Praeterea Droysen (o;>. ci7., III, 
571, sub n.) Laconiam adhuc frequentissime habitari manifestum fecisse 
nobis videtur. 

1. POLYB., II, LXII, 3. 

2. Arist., Polit., II, VI, 14 (Susemihl, p. 123). 

3. GuiRAUD, Propri^U fonci^re en Gr^ce, p. 206-209. 

4. Aristoteles {Polit.^ II, vi, 12; Susemihl, p. 12i) hoc refert de Spar- 
tanis ipsis : « Alyouat 6' (5)? iizi xtov Tcpoxlpwv Bao-iXlwv (jisTefitSoa-av tt,; 
« TcoXtTstacoiaT* ou ytvea-Gat t6t6 iXtyavGpwTctav iroXe^JiouvTtav ttoXuv )(p6vov. » 
Cf. Gaillemer, la Naturalisation d, Ath^nes, in M^m. de VAcad. de 
Caen, ann. 4880, p. 373. Circa quartum a. C. saeculum, Pharsalii civi- 
tate donant centum septuaginta sex inquillnos qui eos in bello adjuve- 
rant (Inscr. edit. a L. Heuzby, in Ann. de lAssoc. des Et. gr.^ a.un. 1869, 
p. 114 et seq.). In tertio saBCuIo, ob eamdem causam, Dymaei in civita- 
tem accipiunt qiiinqua^inta duos homines (Dittenberger, Sylloge inscj\, 
316). In eodem saBCulo vel altero, Milesii civitatem dant septem homi- 
nibus (Dittenberger, 314). Paulo post annum 214, Larisae cives suum 
numerum eodem modo augent (Colutz, DialekUInschriften, 345), etc... 



Digitized by VjOOQIC 



- 13 — 

praepotentes (1), quae luxuriae deliciisque se corrum- 
pendas dederant(2), res novas valde repudiabant, iisque 
auxilio erant pleriquemagistratus : ephori enimpecunia 
capiebantur (3); senatus seminarium Pares erant(4); 
alter tandem cum altero rege semper dissentiebat (5)^ 
adeo ut, altero omnia mutari studente, alter omnia ser- 
vari studeret. 

Agis IV, qui primus ad res novas conspiravit, in op- 
tima causa concidit. Hic erat prompti elatique animi, at 
perindulgens, modestus et nimis credulus (6). Quum 
effeminate educatus esset, mores mutavit, se vestitu 
obsoletum coram obtulit, jus nigrum in cibo sumpsit; 
ecce autem se idoneum putavit qui rempublicam in 
pristinam dignitatemrestitueret(7). Opinionede Lycurgo 
tunc celeberrima imbutus et fastigii veterum Spartano- 
rum memor, nova molitus est (8). Non quidom formam 
optimae reipublicae exprimere, sedpatriae suae pristinas 
leges et pristinam laudem reddere voluit. Eum ab 
Achaiis victum (9) verecundia cepit et impulit. Brevi et 
parvo labore adolescentes, semper in magnanimas cau- 
sas pronos, sibi conciliavit. Plutarchus fert « juvenes 
« statim, ad virtutem una cum eo sese accingentes, 

1. Arist., Polit.y U, VI, 67 (Susomihl, p. 117-118). — Plut., Agis, 
VII, 3. — V. Gl. Jannet, op. cit.j p. 111-112 ; Egger, Projets de 
r^forme dans Vantiquite (Paris, 1867), p. 52. 

2. Arist., Polit., II, VI, 5 (Susemihl, p. 117). — Plut., Agis, VII, 3. 

3. Arist., Potit., II, VI, 14 (Susemihl, p. 123). 

4. Ihid., 15 (Susemihl, p. 124). 

5. Ihid., 20 (p. 127). 

6. Plut., Agis, VII, 1 ; XX, 4; XXI, 3 ]Agid, etCleom. cum Gracch. 
comp.j IV, 1. 

1. Agis,lV;XlV,3. 

8. Agisy VI, 1 ; VII, 1 ; XIX, 3. 

9. Pausan., VIII, X, 5-8. — ScHCEMANN, Ad Plut. Agid. Prolegom., 
§ IX ; Droysen, op. cit., III, 405. — Cf. Freeman, op. cit., p. 305, sub 
nota 



Digitized by VjOOQIC 



— 14 — 

« libertatis causa vitae rationem, quasi vestem, muta- 
« visse. At majores natu apud quos inveteratai jam 
€ corruptelse erant, timuerunt et expaverunt, ad Lycur- 
« gum velut ad dominum e fuga reducti, Agidemque 
€ praesentem rerum statum deplorantem incusa- 
€ runt (1). » PleraBque tandem mulieres, opes suas 
servari volentes, Agidi alterum regem Leonidam oppo- 
suerunt (2). 

Anni 243 a. C. autumno (3), amicus Agidis, nomlne 
Lysander, artibus factionis quae novas res moliebatur 
factus ephorus (4), ad senatum quatuor rogationestulit, 
primam de quatuor millibus et octingentis perioecis vel 
peregrinis, liberaiiter scilicet educatis, praevalentibus et 
aetate florentibus, in civitatem accipiendis; secundam 
de tabulis novis faciendis ; tertiam de agro civico in qua- 
tuor millia et quingentas partes dividendo et de reliquo 
agro laconico iliis inter perioecos qui armis accingi pos- 
sent assignando ; quartam de disciplina Lycurgi resti- 
tuenda (5). Facile apparet in his rogationibus omnia ad 
pristinum ordinem militarem reficiendum spectavisse, 
et ea mente ut respublica ad antiquam laudem se reci- 
peret cogitata et lata esse. 

Non diutius in hoc haerebimus, quum coepta secus 
ceciderint. Lex quidem, non sine magno labore, a 
senatu acta est, et ephori anno sequenti creati, novis 
rebus obtrectantes, a rege depulsi sunt magistratu; sed 
multum Agidi detraxit quod cupido fallacique viro, 

1. Agisy VI, 1-2. 

2. LeoDidas apud satrapas diu vixerat et in LacedaBmonem asiaticam 
luxuriem traduxerat. V. Plut., AgiSy III, 6 ; VII, 3-4 ; X, 2 ; XI, 4. 

3. Si quidem doctissimo viro Schcemann credis, cujus argumentum 
nobis videtur suscipiendum (Prolegom.^ § VIII). • 

4. Agisj VIII. — Cf. Sghcemann, Commentar.^ p. H 6-121. 

5. Agis, VIII. 



Digitized by VjOOQIC 



— 15 — 

nomine Agesilao, sese credidit. Iste enim, ephorus fac- 
tus, quam maximos fructus e novis rebus capere cons- 
tituit. Quum magna praedia haberet, sed «re alieno 
perderetur, credulum Agidem induxit ut primum 
tabulas novas faceret ; quo facto, alias ex aliis fingendo 
moras, impedivit ne bona in medium conferrentur, 
imo, Agide belli causa absente, tyrannidem occupare 
tentavit. A spe agri viritim dividendi pauperes repulsi 
nullam fidem Agidi habuerunt eumque neglexerunt. 
Quae quum ita essent, divites ne reipublicae status com- 
mutaretur facile providere potuerunt. Non solum 
Spartae, sed etiam Peloponnesii homines cuncti locu- 
pletes, novas res subtimentes, ad Leonidam regem, qui 
ab Agide pulsus erat, concurrerunt. Agesilaum cum 
rege ilio consensisse et, pecunia facta contentum, ei 
locum dedisse credimus. Leonidas autem cum conduc- 
ticio exercitu Spartam se recepit, ephoros novos crea- 
vit, Agidemque sufFocatione affecit (a. 241 a. C). Regis, 
personae sacrae, mors stomachum plebi movit; sed mox 
iracecidit,resque novaede integro fuerunt faciendae (1). 

Reipublicae statum, quem indulgentior Agis mutare 
non potuerat, convellit filius ipse et successor Leonidae, 
Cleomenes III rex, vir florens aetate, ferox et tenax, 
inflammatus ad gioriam, potentiae cupidissimus, et, ut 
ait Polybius, paffiXtxo^ T7| 9i5ffei (2). Adolescens ille a se 
ipso Spartam excitari et imperii summam teneri cupie- 
bat, indignabatur quod reges pro nihilo essent, omnia 
vero possent ephori, et plebs acriter egens perinde ac 

1 . AgiSi IX-XXI. — De numepo anaorum, v. Sghcemann, ProZe^'., § VIII. 

2. PoLYB., V, XXXIX, 6; cf. IX, xxiii, 3; — Plut., Cleom.y I, 3 ; — 
Pausan., II, IX, 1. — De Cleomenis aetate, qui quadpagesimum annum 
non implevisse videatur,v. quid Sch(emann arbitratus sil : Proleg.j% XIV. 



Digitized by VjOOQIC 



— 16 — 

opJimates deliciis dissoluti, patria virtute deperdita, 
rempublicam adeo negligerent ut Spartanorum supe- 
rior gioria exstingueretur (1). Dicitur Sphaerum, 
Zenonis scholae philosophum^ ad adolescentes insti- 
tueudbs Spartam venisse, Cleomenisque maxime cons- 
pecti excelsum animum insublimius erexisse(2). Itaque 
omnes historici temporis nostri Cleomenem Stoicorum 
disciplina formatum esse asserunt. Nobis tamen anno- 
tandum videtur hunc regem Zenonis doctrinam ad 
effectum adducere non conatum esse. Stoici enim nihil 
humani sibi alienum putant et jubent unumquemque 
nostrum ejus mundi esse partem. Cleomenes vero 
Spartae, non mundi civem se praebuit. Aninium ad 
honestum applicaverunt Stoici, virtutem militarem 
par\i fecerunt, quam magni aestimavit Cleomenes, des- 
pexeruntque exercitationes, quas ilie coluit (3). Zeno- 
nis sectam doctissimus vir PoBhlmann comparare potuit 
ilii recentiori quse gallice vocatur « socialiste interna- 
tionaliste ». Attamen non veras opiniones haberet qui 
Cleomenem disciplina Portici formari non potuisse, 
Sphaerumque aut non vere Stoicum aut civitatis ever- 
tendae Cleomeni non sunsorem fuisse affirmaret. Hoc 
enim StoiciscumCynicisEpicureisque minime convenie- 
bat, quod respublica Zenoni videbatur haud negligenda^ 
quum sapientem diceret nunquam esse privatum (4). 
IUi enim qui mundum vult colere, civitas quoque sua 
est colenda. Itaque Zeno, Cleanthes necnon Chrysippus 
de rerum publicarum rectione scripserunt. Sphaerus 

1. Plut., Cleom., II, 1; III, 1. 

2. Cleom., 11,2. 

3. V. quid de Stoicorum disciplina sen-^erint Fustel de riOULANGES, 
Cile antiqm^, p. 422-423; J. Denis, Hist. cles th^ories et des idees morales 
dans Vantiquite, I, 364 et seq. ; Pcehlmann, op. cit., p. 615-617. 

4. Cic, Tuscul., IV, 23. 



Digitized by VjOOQIC 



— 17 — 

ipse Tcepl AuxoOpyouq xal ScoxpocTOUq et Trspl AaxwvtxY)q -iro^^iTeiaq 

libros composuit (1). Ergo non est mirandum si, teste 
Plutarcho, Sphaerus Cleomeni ad novas res moliendas 
et antiquam Spartanorum disciplinam restituendam 
adjulor fuit(2). Quum Spartani pristini, illa fortitudine 
et constantia ornati qua3 cum Zenoiiica impatientia 
conferri posset, reipublicae commodis se impenderent et 
membra corporis magni sese putarent, haud dubium est 
quin Stoicis maximae admirationi essent, Spha^rusque 
illorum virtutem in libris suis collaudaret ; nisi forte 
eam verbis immodicis auxerit et aliquid ad Plutarchum 
de antiqua Spartanorum civitate in errorem rapiendum 
contulerit. Profecto in Lycurgi imitationem impulit 
Cleomenem, quum rempublicam ab uno legumlatore 
sapiente et omnipotente temperatamplerique philosophi 
Grseci comprobarent. Quapropter Cleomenes, credens se 
Lycurgi vestigiis ingredi, vim adhibuit, extrema ausus 
est tyrannidemque occupavit (3). Non solum Sphaeri 
praeceptis, sed Agidis exemplo ductus (4), hoc quoque 
consiliiim cepit ut in Spartanorum ditionem Pelopon- 
nesii redirent (S). 

Quum Cleomenes civitatis statum esse convellendum 
putaret ad ejus laudem pristinam revocandam, prius 
tamen bellare coepit quam novas res moliretiir. Ei enim 
opus erat claro apud vulgum rumore esse. Itaque for- 
tunam expertus est impetumque in Acha^os fecit, de 
quibus Spartani querelam habebant (6). Illi praetorem 

1. DioG. Laert., VII, 6. 

2. Cleom., XI, 2. 

3. V. quid Cleomenes, ephoris interfectis, ad se excusandum in con- 
cione dixerit : Plut., Cleom., X, 2-5. 

4. Cleom , I, 2; III, 2. 

5. PoLYB., II, xLix, 4. — Cleom.y VII, 1. — Pausan., II, ix, 1. 

6. Cleom., III, 3. 

2 



Digitized by VjOOQIC 



— 18 — 

saftpissime cr6abant Aratum, qui pertinaciter infensus 
fuit Cieomeni, quum tyrannis et vulgi turbatoribus 
inimicitias denunliasset (1) et Achaeorum societati 
summum imperium in Peloponneso servare consti- 
tuisset (2). Acbaeis apud Leuctra victis (3), Cleomenes ex 
quinque ephoris quatuor morte affecit, omnesque aut 
fere omnes divites, octoginta numero, in exsilium 
pepulit (4). Deinde concionem advocavit et leges novas 
tulit, quas nunc diligentius persequi debemus. 

I. Cleomenes civitatem largitus est perioecis forma 
egregiis et bello idoneis (5), necnon peregrinis delec- 
tis (6). Nunc externis hominibus eo magis opus erat 
quod post novas res ab Agide cogitatas multi perioeci ab 

1. Plut., Arat.f X, 1. 

2. Cleom., III, 4. 

3. Arat., XXXVI-XXXVII ; Cleom,, VI, 2-3. 

4. Cleom., VIII ; X, 1. 
. 5. Cleom., XI, 2. 

6. Cleom., X, 5 : « ...xaiv ^lvtav xptaiv uoieTv xa\ 6oxi(jLa<j(av, fiuo); o\ 
« xpaTio-Tot Yev6|jL£vot S-jrapTiaTai crtal^uiGt tV 7c6Xiv T0T5 ottXoic. » Haud 
dubium est quin alienigenae illi jam Laconiam inhabitassent. Non cito 
enim suscipere debes quae auctores quidam de xenelasia Spartana dixe- 
runt. Dores quidem majore studio quam Athenienses caverunt ab externis, 
sed non eos semper et ex ratione repulerunt. Theopompus (Schol. grsec. 
in Aristoph., Aves v. 1013) refert peregrinos quadam die a Spai*tanis 
annona laborantibus pulsos esse. Ergo tunc peregrini in Laconia non 
erant perpauci. Praeterea Pausanias (III, xi, 11) templa Jovi hospitali et 
Minervae hospitali dedicata in una Grsecorum civitate, scilicet Lacedse- 
mone commemorat. V. quoque Fustel de Goulanges, Nouv. Rech., p. 95, 
et GuiRAUD, op. ct/., p. 152. His peregrinis erant praesidio proxeni Spartani, 
qul proxenisAtheniensibusfere similes erant. (V. Paul Monceaux, Proxe- 
nies grecques, p. 146 et seq.). Titulum habemus de jure praedii possi- 
dendi cuidam Ambraciensi nomine Damioni a Spartanis dato, ea condi- 
tione ut Laconiam inhabitaret. (Le Bas-Waddington-Fougart, Voy. 
Archeol.,i94 a). Sed hoc decretum post civitatis statum a Gleomene tur- 
batum verisimiliter factum est, nec alium hujusmodi titulum adhuc 
cognoseimus. 



Digitized by VjOOQIC 



— 19 — 

JEtolis rapti essent (1). Nisi me fallit Plutarchi senfentia, 
posthac fuerunt quatuor millia civium Spartanorum, 
praeter octoginta exsules, quos Cleomenes aliquando 
restituendos pollicitus est. Doctissimus vir Schoemann 
arbitratur cives omnes, veteres vel novos, descriptos 
esse pro domicilio a quoque collocato in quinque tribus, 
quasintitulisRomanorum imperatorumaevi invenias(2). 
Hanc sententiam approbamus. Eodem modo olim Athenis 
Ciisthenes, libertis et peregrinis civitate donatis, tribus 
pro domicilio creavit, in quibus cives veteres cum novis 
confunderentur. 

II. Cleomenes legem tulit de tabulis novis (3). Aut 
Agidis tabulas novas abrogatas fuisse, aut potius ex eo 
tempore multos aes alienum contraxisse credendum est. 

III. Agrum viritim divisum et partes exsulibus ipsis 
aliquando revocandis assignatas esse a Cleomene fert 
Piutarchus (4). Nihil amplius pro certo affirmari potest. 
At verisimile est hunc regem fere paria fecisse cum 
Agide. Qui autem civibus veteribus vel adscripticiis 
agrum a cohvalle apud Pellenen usque ad Taygetum, 
Maleam et Sellasiam assignare voiebat (5); Malese voce 
notari peninsulam lotam orientalem et eam terra civibus 
assignata non captam esse credimus (6). No multa, 

1. Plut., Cleom., XVIII, 2. — Polyb., IV, xxxiv, 9. 

2. ScHCEMANN, Prolegom., § XIII. 

3. Cleom., X, 5. 

4. Cleom., XI, 1. Hoc modo, Gleomenes agpum in quatuor millia et 
octoginta partes divisit, nec in quatuor millia et quingentas, ut Agis 
rex. 

5. Agis, VIII. 

6. Quae en1m peninsula eitra fines Spartanis relictas fuit, quum in 
secundo saiculo a. G. se in libertatem vindicaverunt pleraeque civitates 
Laconiae australis, de quibus post dicendum est. V. infra, p. 93-95. 



Digitized by VjOOQIC 



— 20 — 

Cleomenes civibus divisit campum Laconiae medium et 
uberiorem, Eurota flumine irrigatuni , quem fere eu mdem 
fuisse atque veterem agrum civicuni arbitramur. Reliqua 
Laconia ut olim usi sunt perioeci, qui a Cleomene omissi 
videntur. Agis quidem campum circumjacentem in 
quindecim millia partium perioecis aplis ad arma assi- 
gnandarum dividere constituerat; sed tempore jam ex 
illo multi periceci ab ^tolis rapti erant; inter reliquos, 
aliis forma egregioribus civitatem Cleomenes dedit, 
alii satis facile vitam egerunt, perioecorum numero 
mullum imminuto. 

IV. Cleomenes antiquam disciplinam restituit, ut 
miiites haberet belli prudentes, et eis macedonicam 
armaturam dedit (1). 

V. Non solum, Agidem secutus, agrum dividendum, 
novos cives creandos et exercitum emendandum arbi- 
tratus est, sed reipublica^. ipsius constitutionem et magis- 
tratuum descriptionem commutavit, ut imptrium suum 
firmaret. Quum, se absente, certum hoininem summae 
rerum praeesse veliet, Euclidam fratrem suum collegam 
sibi dedit (2). Ephoros sustulit eorumque sellas movit; 
unam autem servavit, in qua ad imperium exercendum 
seseposuit (3). Hoc modo ephororumdomiuationem fere 
tyranuicam ad se rapuit. Praeterea, teste Pausania, « t6 

« xpaTO<; Tfj<; yepouaiaq xaTalOaaq, 7raTpov6[JLOuq tw ^oytj) xaTdaTYjaev 

1. Cleom., XI, 2; XII, 3. 

2. Cleow., XI, 2. — Cf. Agid et Cleom. cum Gracch. comp., V, 1. — 
Frater et filius Agidis anteros a Cleomene novatas perierant ^Pausan., II, 
IX, 1. — Plut , Cleom.^ V.3). Attamen familia Euryponlidapum nondum 
erat exstiucta (Gf. Polyb., IV, xxxv, 13.) 

3. Cleom, X, 1. — P. Foucart arbitralur hanc sedem a se inventam 
se (Le Bas-Foucart, 167 a). 



Digitized by VjOOQIC 



— 21 — 

« dvi aOTwv » (1). De hoc dicto perplexo diu disceptatum 
est. Bneckh et Foucart Cleomenem vim senatus resol- 
visse, non senatum ipsum, qui, testibas Polybio, Pau- 
sania ipso et titulis compluribus, perduraverit, haud 
immerito arbitrantur (2). Quum imperatorum Romano- 
rum aetate senatores Spartanos non amplius quatuor et 
viginti numero fuisse et in unum annum, nec jam in 
perpetuum creatos esse, eisque pra^rogativam primae 
deliberationis (t6 7cpo6ouXe0eiv) ademptam esse constet(3), 
novas eas res a Cleomene institutas esse, qui senatus 
Agidis consiliis obsistentis meminisset, verisimile est (4). 
Praeterea jura nonnulla senatoribus adempta cesserunt 
ad sex patronomos, quorum princeps fuit eponymus 
anni ^5). Sex patronomos illos in senatu sedisse et 
Cleomenis partibus acerrime favisse credimus. 

Plurimum autem gratiae comitate et simplicissimis 
moribus consecutus est Cleomenes (6). Vere tamen 
tyrannus fuit. et enim eum fuisse tyrannum historici 
antiqui putaverunt (7). 

Sic Cteomenes eflfecitut milites armis suetos haberet. 
Quo facto, bellum cum Arato gessit, ut ipse Achaeorum 
societati praeesset aut eam deleret (8). Aratus, semel et 

1. Pausan., II, IX, 1. 

2. BcECKH, Corp. Inscr.j I, p. 605. — Le Bas-Foucart, sub. n*» 194 a. 

3. FouCART. loc. cit. 

4. Plutarchus (Agis^ XI, 1) ostendit vim senatus evTwupogouXeueivCon- 
stitisse et senatnres novls rebus ab Agide cogitatis primum repugnasse. 

5. De patronomia accuratissime Bceckh edisseruit, op. cit.f p. 605-606. 
De patronomorum numero, v. quid Foucart demonstraverit, op. dt.j 
sub no 162 a. 

6 Phylarch., Fragm.43(Fragm.hist.Gr.jl^346-S41). — PLUT.,CZeom.,xin. 

7. PoLYB., II, XLvii, 3; IX, XXIII, 3. — Pausan., II, ix, 1. — Plut., 
Arat., XXXVIII, 4. - Liv., XXXIV, 26. 

8. FusTEL DE GouLANGES (Cit^ aniique, p. 412) haec verba scripsit : 
« Cl^omfene voulut ^tendre le r6gime d6mocratigue k tout le Pelopon- 



Digitized by VjOOQIC 



— 22 — 

saBpius ab illo victus, in auxilium advocavit Antigonum 
Dosonem, Macedonum regem, qui Peloponnesiacis 
negotiis interveniendi occasionem avide amplexus est (1). 
Quum pateret Cleomenem id tantum studere ut pris- 
tinam Spartanorum laudem revocaret, pauperes alieni- 
geni ab eo desciverunt, et simul ac Peloponnesum 
subegit, eam amisit. In his angustiis, ut opes et milites 
pararet, liberavit omnes ilotas tam pecuniosos ut se 
redimere possent. Sic ad libertatem perduxit novem 
millia ilotarum, si credis Macrobio, sex millia, si 
credis Plutarcho, qui Cleomenem cuique manumisso 
quinque minas atticas expressisse et hoc modo quin- 
genta talenta, pecuniam amplissimam, collegisse affir- 
mat (2). Cui opinioni aegre assentimur. Multi quidem 
ilotse bene vivebant ; sed Plutarchus ipse alio loco 
asserit inopia coactum Cleomenem in aciem processisse 
apud Sellasiam (3). Nec de ilotarum manumissorum 

n^se ». LoDge mihi alia mens est. Gleomenes enim non sic se gessit quasi 
novas res cipcumferre et plebi indulgere vellet. Dicet aliquis pauperesom- 
nium Peloponnesiarum civitatum in Gleomene spem posuisse (cf. Plut., 
CZcom., XVII, 3 ;^ra/., XXXIX, 3) ;at spemillam Cleomenes fnistratus est, 
quum de Peloponneso in suam potestatem redigenda tantum laboraret. 
Quando enim Achaeis apud Hecatombseum victis pacem oblulit, ab eis 
nihil aliud quam tyiv YiYe{Aoviav petivit (Cleom.j xv, 2.) Quo tempore pos- 
tremum ante Sellasianam pugnam cum Aralo de pace actum est, Sparta- 
norum rex solum poatulavit -ut crearetur twv 'A^aiwv YiYsixwv (Plut., 
^?'a^.,XLI, 2). NuUius civitatis captae statum commutavitut plebi faveret. 
Givibus Argivis tabulas novas dare noluit (Cleom,., XX, 3). Quin etiam, 
Mantinensium res Aratus turbavit, Gleomenes vero restituit {Arat., 
XXXVI, 1 ; Cleom., XIV, i), 

1. PoLYB., 11, xLvii-L. — Plut., Cleom.y XVI. 

2. Cleom., XXIII, 1. — Macrob., Saturnal., I, xi, 34. — De libertis 
Spartanis, v. Fustel de Coulanges, Nouv. Hech., p. 66. De ilotis pro mili- 
tibus adhibitis, v. Nouv. Rech., p. 68, ct Schcemann, Antiq, grecques , l, 
232-233. 

3. Cleom,, XXVII, 2. — Si vel trecenta solummodo talenta receperat 
Cleomenes, ait Polybius (II, lxiii, 4), facile illi fuit bellum cum Antigono 
sustinere atque trahere. 



Digitized by VjOOQIC 



— 23 — 

nec de militum LacedsBmoniorum numero aliquid certi 
dici potest (1). 

Cleomenem, apud Sellasiam victum et proturbatum, 
ad pra^potentem yEgyptiorum regem, Ptolemceum Ever- 
getam, qui olim ei praesidio fuerat, perfugisse satis 
constat. Euclidas vero in prailio interfectus est 
(anno222a. C.?)(2). 

Nunc Lacedffimoniorum reipublicai suprema tempora 
nobis consideranda sunt, quae saepissime omissa et fere 
semper fastidio habita sunt. Plerique enim historici 
recentiores cum Bossuet inconsiderate dixerunt « Lace- 
« daemonem, Cleomene edito, ultimo conatu bellum 
€ egisse » (3). 

1. V. qviid conjeciura arbitratus fuerit Droysen, op, ciL, III, 570, sub 
nota. 

2. PoLYB., 11, Lxv-Lxix. — Quo anno Gleomenes ad Sellasiam vicius 
fuerit non facile dici potest. Schcemannn {Prolegom.^ §X),in ppsetorum 
Achaeopum lectlone et in Nemeopum tempore (argumento quidem incer- 
tissimo) nisus, demonstpare voluit Cleomenem fugaium esde anni 221 a. 
C. sestale. Ei accessit Max Klatt {Quellen und Chronol. des Kleomen, 
Krieges, p. 63 et seq.). Benedicto Niese {Histor. Zeilschrift, ann. 1881, 
p. 489 et seq.) hoc non placet, multas ob causas, et prascipue quod 
dicat PoLYBius (IV, xxxv, 8-9) duos reges a Spartanis creatos esse circa 
anni 219 initium, fere tertio anno postquam Gleomenes fugaius esset. Ex 
omnium sententia, velepum, nemo fuit in exquipendis lemporibus dili- 
genlior Polybio. Annus igiiur 222 fortasse repctcndus est. Res vero noo 
est maximi moinenti. 

3. Disc. sur Chist. univers., III, vi. 



Digitized by VjOOQ lC 



CAPUT I 



EPITOME 



Cleomene fugato et Lacedxmone occupata^ Antigonus 
novasres actas partim toliit, partim servat, Mulli La- 
cedijemonii, pr:ecipue adolescentes, Cleomenis consiiia 
non relinquunt, 

Parta apud Seliasiam victoria, Antigonus Macedo- 
num rex Spartam urbem sine ulla mole occupavit et ab 
omni maielicio temperavit. Quum ad Pcloponnesios a 
Cleomenis servitio abstrahendos se venisse contenderet, 
et Ubertatis se vindicem ferret, famam moderationis 
affectavit. Eum Spartanis leges et civitatis patriam for- 
mam reddidisse Polybius et Plutarchus asserunt (l); 
num recte, nobis examinandum est. 

Sane quidem Antigonus restituit ephoros(2), qui opti- 
mates olim juveraut et novis rebus ab Agide et Cleomene 
cogitatis acriter obstiterant.Decem annos ephori civita- 

1. « 'AvTiyovo? 6' eyxpaTYic ysvotxsvo; e^ d^oSou xri; il7capTy)<;, Ta t£ AOiTca 
« [LzyoLko^Kiy^ttiQ xa\ cpiXavOptoira); iy^p-fiGOLTO T0T5 Aaxeoatp.ovioic, t6 T6 
« TcoXiTEjfxa To TcaTpiov ayToT; xaTa(TTTia-a<;. » (Polyb.,II, lxx, 1). «... v6|iou<; 
« xai TcoXtTsiav aTcoSou;... » (Plut., Cleom,^ XXX. 1). V.quoque Pausan., 
II, IX, 2. Ip3e tamen Polybius alio loco (IV, lxxxi, H) scpipsit res Lace- 
daemoniopum omnino mutatas esse « d<p' ou KXeofjievTic oXoo-^epto; 
« xailXude To icaTpiov icoXtTcufjLa. » His vepbis fatetup novas res non ab 
omni parte sublatas ease. 

2.Cf. PoLYB., IV, XXII, 5; XXXV, 5, elc. 



Digitized by VjOOQIC 



— 25 — 

tem gubeniaturi erant. Cleomeni vero et ejus fratri nemo 
successit. Quamvis ex duobus regiis stirpibus neutra 
exstincta esset, neminem in regis fugati iocum Anti- 
gonus sufficere voluit (1), et de quibus causishoc modo 
se gesserit facile a?stimari potest. Si Cleomeni succes- 
sorem dedisset dignum, hic fortasse bella et novas res 
remolitusesset; si indignum, vehemenlias Lacedaemo- 
niorum animos jam commotos incendisset (2). — Pa- 
tronomi autem a Cleomene creati perduraverunt (3). 
— Ergo pristinam civitatis formam non plane restituit 
Antigonus. Num saltem optimatibus Doriensibus faverit 
et res aliquas praecipue dederit quaerendum est. 

Historiciantiquinondiligenterexposueruntquifuerit, 
Antigoni ope, civitatis status, quai vincula fuerint com- 
munis vitcC, qua conditione usus sit quisque ordinum 
Lacedaemoniorum. Antigonus, utnobis videtur, incola- 
rum descriptionem ad pristinum statum restaurare non 
potuit. Haud enim dubiumest quiii libertireliqui exbello 
in libertate permanserint (4).Ex aliaparte Cleomenesin 
civitatem receperat multos perioecos vel peregriuos. 
Multi autem cives in bello, praecipue ad Sellasiam, 
perierunt (5) ; pristiniigitur cives, quiseptingenti erant 
Agidis tempore, pauciores facti sunt, quum (exceptis 

1. PoLYB., IV, XXII, 4; XXXIV, 5. 

2. Cf. Pausan., II, IX, 3 : « Aay.£8at(ji6vioi Ss, ao-pievoi KXeofjievouc 
« auaXXayevTc?, pao-iXeueo-Oai {Aev oyy.eTi Yj^taxTav. » Sic sentiebant solum- 
modo optimates. 

3. V. suppap. 21. 

4. Porte vi.xerant intor perioecos vel neodamodas. De neodamodis v. 
quid senserit Schcemann, Antiq. Grecques^ I, 233-234. 

5. Plut., Cleum.j xxviii, 3 : « 'ATroOaveTv Se xa\ twv ^evtav tcoXXou; 
« Xeyouo-i xa\ AaxeSatpLovcoy? auavTa; tcXyjv Staxoottov l^axto-xtXtou? ovTa;. » 
€um Droysen ( II, 581), numerum a Plutarcho auctum esse putamus. 
Quae tamen Polybius enarmt pugnam fuisse cpuentam et multos Lacedse- 
monios esse occisos demonstrant. (Polyb., II, lxvii-lxix.) 



Digitized by VjOOQIC 



— 26 — 

octoginta optimatibus in exsilium pulsis) Laceda^mone 
mansissent et apud Sellasiam pugnavissent, necnon 
magna pars interfecti essent. Quae quum ita essent, non 
recte, meo judicio, adscripticios cives ab Antigono 
capite deminutos et in perioecorum sortem reductos 
esse Schoemann arbitratus est (1). Multis enim Spar- 
tanisinbello occisis, magis quam unquam alias ne- 
cesse erat novos homines in civitate habere. Peregrinos 
in tempore ilio et in posterum non soium non pulsos 
sed magnis honoribus a Lacedaemoniis acceptos esse 
decretum a Vischer et Foucart inventum demons- 
trare nobis videtur, quo, verisimiliter circa anmim 220 
a. C, Lacedsemonii cuidam Damioni Ambraciensi de- 
derunt proxeniam, laudem, jus communibus mensis 
eonsidendi, immunitatem, denique, quod ad eum diem 
fortasse nunquam usu in hac republica venisset, yyic; xal 

olxiaq eyxTYiatv, sl olxoiev h Aaxe5a(|jL0Vi (2). Ita Damionem 

Lacedaemonem urbem domicilio eligere cupiunt. Cur 
eum civitate non donaverint fortasse dici potest. Non 
aliter quam Athenienses, Spartani semper proxenis usi 
sunt ut per eos in aliis civitatibus quid ageretur cognos- 
cerent et occultas artes componere possent (3). Quae 
quum ita essent, Damionem manere civem Ambracien- 
sem et in patriam suam saepe reverti, idcirco proxenum 
esse nec civem Spartanum quanquam Laceda^.monem 
domicilio habentem, voluerunt. 

Ergo, ut quidem ego sentio, illi qui civitatem conse- 
cuti erant non eam amiserunt, satisque habuit Anti- 
gonus octoginta exsules restituere. Quamobrem agri 

1. ScHCEMANN, Prolegom., § XIII. 

2. ViscHER, Imcript. Spart. octo, p. 6 (cum apogpapho). Le Bas-Fou- 

CART, 194 fl. 

3. Cf. MoNCEAUX, Proxenies grecques, p. 152-153. 



Digitized by VjOOQIC 



— ^7 



divisio abrogari ex omni parte non potuit. Sed dispu^ 
tandum est nonne, Antigoni beneficio, principes a 
Cleomene vel pulsi vel omissi, praeter sortes ab eo vel 
reservatas vel datas (1), praedia a possessoribus inter- 
fectis relicta acceperint, ut damnum bonorum olim in 
medium coliatorum resarciretur ; nonne eis solis 
patuerit via adipiscendi summos magistratus, ut 
ordinem senatorium, patronomiam vel etiam ephoriam. 
Procul dubio, familise ex Doribus oriundae cum aliis 
non mixtae sunt aut saltem non misceri contenderunt; 
etiam enim Romanorum imperatorum tempore digni- 
tatem suam retinebant et suumgenus jactabant (2). Anti- 
gonum principibus praerogativas et opes dedisse, quibus 
inter ceteros insignes fuerint, nullus quidemauctor dixit. 
sed arbitrari nobis necesse videtur, ut intelligere possis 
rerum perturbationes et commutationes de quibus nunc 
dicendum est. 

Ita Macedonum rex pristinam rempublicam restituit, 
non vero ab omni parte. Quid mirum? Haud perplexe 
pristinam Lacedaemoniorum civitatem reficere non 
curabat, ejus vero in mente tantummodo erat Spartanos 
facere inutiles atque innocuos. Chleneas, iEtolorum 
legatus, quum paucos post annos Spartanos ad foedus 
cum iEtoiis percutiendum hortaretur, in oratione sua 
dixit Antigonum non belium adversus Cieomenem eo 
consilio suscepisse ut in libertatem Lacedaemonios vin- 

1. Teste Plutarcho (Cleom., XI, l), Cleomenes exsiilibus ipsis, quos 
posterius revocare constituerat, sortes reservaverat. 

2. Nonnullos enim titulos imperatorum SBVi liabes, in quibus jactantur 
gentes quaedam Spartanorum (Bceckh, I, sub n^» 1361, 1433 ; — Le Bas- 
FouGART, sub n^' 162 d, 164, etc...; — Bullet. de corresp. helUn., 
ann. 1879, p. 196). — Plutarchus (Regum et Imperator, apophtegm. 
apopht, Csesaris Aug.^ XIV) refert sermonem ab Augusto habitum cum 
Sparlano quodam de Brasidae posteris superstite. 



Digitized by VjOOQIC 



— 28 — 

dicaret, sed, timore et invidia stiiiiulatum, veuisse ut 
eorum potentiam attereret (4).Chleneas recte dicebat. 
Quamobrem Antigonus Cleomeni, qui finitimis semper 
bellum ostentaverat et excidium minatus erat, nullum 
successorem dedit, optimatibus vero, quorum ignaviae 
causa civitas in deterius lapsa erat, res publicas regen- 
das reddidit. Nihil obscurum Macedonum rex volebat 
quum, Sparta vix occupata, curatorem urbis Thebanum 
nomine Brachyllam reliquisset (2). et ex eo tempore 
Lacedaemonii, societati Graecarum civitatum, cui Anti- 
gonus praeerat, adjuncti, milites ex foederis legibus 
suppeditare deberent quoties usus exigeret (3). Polybius 
quidem proponit Lacedaemoniorum rempublicam ab An- 
tigono liberatam esse (4) ; at auctor ille Achaeorum est 
et Spartanorum plebi repugnat. Profecto quoque Anti- 
gonus a praecone pronuntiatus est Lacedaemoniorum 
conservator, et ejus beneficia columnae inscripta 
sunt (5) ; at laudes illas a solis optimatibus Sparta- 
norum ei tributas esse credendum est. 

Plerosque enim Spartanos, Antigono vix profecto, 
praesenti statui nonacquievisse et abeis seditionesdiutur- 
nas atque acerbas non sine sanguine motas esse ipse re 

fertPolybius : « Otyap Aaxe8ai{xdvioi, auv^Getq 6'vTeq paaiXeOcaOai, 
€ xal TuavTa Tot<; TcpoeaTCOjt TueiOapj^^etv, T(5Te irpoacpaTtoq (jl^v i^Xeu- 
« 0epa)|jLevoi 8t 'AvTtydvou, paatXewq ^k oO)(^ 67uap)(^ovTo<; Tuap' aOTotg, 

1. POLYB., IX, XXIX, 8-H. 

2. PoLYB.,XX, V, 42.Nihil amplius de Brachylla illo scimas. Gf. Free. 
MAN, op. cil.y p. 387, sub n. 2 : « It is doubtful whether Antigonos 
« did, or did not, leave Brachyllas the Theban, for a time at least, with 
« some authority at Sparta. » Nobismet Polybii verba nec obscura nec 
spernenda videntur.Freeman addidit : « If he did, it must have been only 
« with some temporary commission. » In eamdem sententiamimus. 

3. POLYB., IV, IX, 6. 

4. PoLYB., V, IX, 9; cf. IV, xvi, 5, xxn, 4. 

5. POLYB., IX, XXXVI, 5, 9. 



Digitized by VjOOQIC 



— 29 — 

< eaTaaCa^ov -TTpog acpaqjTuavTeq i57uoXa|x6avovT£q laov auToiq [xeTeivat 

« Triq TToXtTeCaq » (l).Ergo,si Polybio credis, citius Spar- 
tani libertatem erant con^ecuti quam a tumultu absti- 
nere possent. Quam sententiam non in totum approba- 
mus. Profecto quidem Cleomenes, qui superbe 
imperaverat, non jam summae rerum praeerat. At, eo 
fugato, respublica rectoribus non orba fuit. Eplioris 
enim restitutispristinam potestatemnondefuisse maxime 
patet, quia deinde seditionum concitatores bis coacti 
sunt ephoros interficere, ut succederenl novae res quibus 
hi repugnavissent. Ergo summae rerum praeerant opti- 
mates; at quidem non sine labore, nec in iongum. 
Partes enim erant, rerum commutandarum cupidae, 
quae non solum jure pares omnes cives facere, sed reges 
restituere, Macedonum jugo se liberare et reipublicae 
dignitatem antiquam reddere, ne multa ad Cleomenis 
consilia reverti vellent; ceterum, quamdiu rex vixit, 
hunc ducem habuerunt et in patriam reversurum esse 
speraverunt (2). Cleomenes ipse omnibus viribus con- 
tendit ut in Graeciam rediret, et haud multuln abfuit 
quin ab ^Egyptorum rege exercitum impetraret ; tunc 
autem accidit ut Ptolemaeus Evergeta interiret eique 
succederet Ptolemaeus Philopator, vir in voluptatem 

1. PoLYB., IV, XXII, 3-4. Quid Polybius his verbis signiflcaverlt haud 
clarum videtur. Utrum omnes Lacedcemonii, id est LaconiaB incolae, civi- 
tate donari et jure pares esse, an cives Spartani in consortio reipublicae 
aBque esse et in cunctis honoribus versari voluerint dubitari potest. « 0\ 
Aaxe8ai(x6vtoi » est perplexum verbum, praecipue apud Polybium ; ceterum 
■jtoXtTeta in duas sententias accipi potest : sub hac voce enim aut civitas 
(jus civium) aut respublica intelligenda est. At periceci et ilotaB civi- 
tatem tunc cupivisse non videnturf posterius enim, quando spes ad 
effectum adducere potuerunt, societatem sui juris formaverunt. Ergo, meo 
judicio, Polybius optimatibus ab Antigono restitutis ceterqs cives aemu- 
latos fuisse significavit. 

2. POLYB., IV, XXXV, 6. 



Digitized by VjOOQIC 



— 30 — 

effusus. Cujus familiaris Sosibius Cleomeriem perdi- 
dit (1). Illo defuncto, partes tamen quae ei favebant non 
continuo eversae sunt, nec regis consilia fuerunt relicta. 
Quibus ex viris haec factio constaret auctores non 
dixerunt. Forsitan credas eam solummodo ex adscrip- 
ticiis vel inferioribus civibus constitisse, qui optimatibus 
Doriensibus inviderent; sed Polybius, ut significet eos 
qui omnia mutari student JEtolisque favent, nomine 
saepe utitur quod nobis videtur annotandum : adoles- 

centes (ot v£ot, ol veavCaxot, ot ev Tat? 'f^kixioiiq) sunt qui 

ephoros .Etolis repugnantes interliciunt ; paulo post, 
adolescentinm metuentes seditionem, ephori novi se 
^Etolorum legato concionem daturos pollicentur, nec- 
non de regibus restituendis posterius deliberaturos ; 
denique, quum hanc deliberationem traherent, ab ado- 
lescentibus occisi fuerunt ,2). Ita adolescentes praecipue 
novis rebus stiidebant. Agis quoque et Cleomenes hanc 
partem populi, magnanimis consiliis facile incensam, 
sibi conciliaverant, et inter Dores natu nobiles multos 
adoiescentes tenuerant ; illis autem regibus obstiterant 
seniores, longis deliciis corrupti, et pacis tantum cupidi. 
Non aliter, Cleomene mortuo, seniores ephoris faverunt 
et ab adolescentibus nonnulli trucidati sunt(3). Haud 
dubium est quin eo tempore ex civibus illusLri loco 
nonnuUis non minus quam adscripticiis constaret secta 
illa quae nova moliretur. Haec erat factio adolescen- 
tium. 

1. Gf. PoLYB., V, xxxv-xxxix. — Plut., C/eow., XXXII-XXXVn. — 
Pausan., II, IX. 3. 

2. PoLYB., IV, xxu, 8, 11; XXXIV, 6; xxxv, 1 et seq. 

3. PoLYB , IV, XXXIV, 9; xxxv, 5. 



Digitized by VjOOQIC 



CAPUT II 



EPlTOxME 



Spartani Macedonum jugo se exuunt et cum Mtolis socie- 
tatem ineunt. Lycurgus et Machanidas, haud regio 
genere natt, imperium exercent. 

Qui uovas res cogitabant mox habuerunt ubi consilia 
sua ostentarent. Post victoriam ad Sellasiam partam 
Antigonus in societatem suam Graecos omnes congre- 
gaverat, exceptis Atheniensibus qui ^Egyptorum for- 
tu nam sequebantur sed adversus hanc societatem non 
tendebant, atque ^Etolis, qui contra, latrociniis sueti, 
finitimis semper arma intentabant et direptionem mina- 
bantur (1). Quum, circaanni 220 a. C. initium (2), Anti- 
gono mortuo successit Philippus, annos natus septem- 
decim, ^toli, hoc adolescente contempto, simul Mes- 
seniis, Epirotis, Achaeis, Acarnanibus ac Macedonibus 
bellum intulerunt (3). Belli socialis hae causae fuerunt. 

1. PoLYB., IV, iii, 1. De rerum statu post Sellaaianam pugnam, cf. 
Hertzberg, Histoire de la Grece sous la domination des Romains, trad, 
de Vallemand sous la direct, de A. Bough^-Leclercq, I, 8 et seq.; 
F. Arci, // Peloponneso al tempo della guerra sociale {Studi di storia 
antica, fascic. II, Roma, 1893), p. 143 et seq. 

2. De imperii a Pliilippo accepti meose inter epuditos disceptatur ; 
V. Bulletin de corresp, hetUn.^ ann. 1882, p. 173. In febpuarium incum- 
bimus potius quam in septembrem. 

8. PoLYB., IV, III et seq. 



Digitized by VjOOQIC 



— 32 — 

iEtoli, quum esset sibi propositum de agris urbibusque 
prsedari Graecorum, pr^cipue Messeniorum, qui Cleo- 
menici belli tempore manserant a vastadone immu- 
nes (1), cum Lacedsemoniis amicitiam facere constitue- 
runt, ut Messeniae aditus paterent (2). Messeniis enim 
ab Epaminonda iiberatis semper Lacedaemonii olTensi 
fuerant et de Hnibus assidue inter se litigabant. Den- 
theliates ager prcecipue in incerto erat. Kuper Antigonus, 
causa judicata, Messeniis agrum concesserat (3). Tanto 
eorum fines ineundi cupidiores erant Spartani, quanto 
Messenii ad militaria opera tardiores. Ut aitPolybius : 
« Quoties Laceda?moniis otium fuit convertendi animos 
« ad perniciem Messeniorum, aut servire Spartanis, 
€ bajulorum muniaobeuntes, cogebantur,aut, si jugum 
« servitutis pati recusarent, extorres in exsilium, patria 
« relicta, cum liberis atque uxoribus abire » (4). Ergo 
iEtolorum consilia plerisque Spartanis dispiicere non 
poterantj 

A Lacedaemoniis tamen, ex foederis legibus, auxilia 
arcessivit Aratus, Achaeorum praetor,ut ^Etoli propelle- 
rentur. Spartanis, aut saltem Spartanorum principibns, 
tantam lidem hnbebat, ut, a Messeniis pignora acci- 
piens, eorum filios obsidum ioco Lacedaemone colio- 
casset. Lacedaemonii autem milites petitos suppedita- 
runt, qui, ad fines Megalopolitanorum castris positis, 
mox ab Arato dimissi sunt, quum Messenia J^toli ces- 
sissent. Paulo post, Achaeis ad Caphyas ab JEtolis 

1. POLYB., IV, V, 5. 

2. POLYB., IV, V, 4. 

3. Tacit., Annales, IV, 43. — De agro Dentheliatc, qui situs erat ad 
occidentales montis Tayt^eti radices, v. Le Bas-Foucart, sub n® 298. — 
Hoc jurgiuin edisseruit Vigtor B^rard, De arbilrio inter liberas Grae" 
corum civitate.f, p. 6-8. 

4. POLYB., IV, xxxii, 6-8. 



Digitized by VjOOQIC 



— 33 — 

victis, Lacedaemonii, a praetore rogati, duo millia et 
quingentos pedites atque ducentos et quinquaginta 
equites a se mittendos confirmaverunt (1). 

Verumtamen plerique Spartani societatem quam 
inviti iniverant deserere cogitabant. Nuper, ad fines 
Megalopolitanorum castra metati, magis, teste Polybio, 
spectaiites eventum observare, quam sociorum officio 
fungi curabant (2). Itaque eis amicitiam suam offerre 
iEtoli concionatidecreverunt(3).Quid tunc Lacedaemone 
actum sit Polybius haud abunde retulit. Kon longum 
fuisse certamen ab adolescentibus cum principibus ins- 
titutum verisimile est. Ephori, quum se haud satis ful 
tos viderent et Philippum minorem aetate esse arbitra- 
rentur quam ut interveniret, non restiterunt. Ex his duo, 
alter nomine Adimantus, alter nomiue nobis incognito, 
ab omni contentione abfuerunt, quanquam novie res eis 
incommodae videbantur; Adimantus maxime ab impro- 
batione vix abstinuit. Reliqui ephori, inhonestiet iner- 
tes viri, ^tolorum partes secuti sunt (4). Foedus igitur 
ictum fuit, at, fortasse ephororum ope, non vulgatum 
est (5) . Nova Lacedaemoniorum consilia tam occuita habe- 
bantur ut ab eis Cynaethenses, in ^tolos bellum geren- 
tes, auxilium peterent (6), et mox Aratus ipse milites ex 
formuia suppeditandos posceret. Lacedaemonii autem, 
quasi fcjedus servarent, equites peditesque miserunt, at 
quidem paucos(7).Tunc annus 220 a. C. in exitu erat(8), 

1. PoLYB., IV, IX, 5-10; x-xui; xv, 6, 

2. POLYB., IV, IX, 6. 

3. POLYB., IV, XV, 8. 

4. POLYB., IV, XXII, 5, 7. 

5. POLYB., IV, XVI, 5. 

6. POLYB., IV, XXI, 5-8. 

7. POLYB., IV, XIX, 1,10. 

8. PoLYB., IV, XIV, 9; XXVI, 1. 



Digitized by VjOOQIC 



-^ 34 — 

Subito perfertur Philippum ad Achaeos juvandos cum 
exercitu Corinthum pervenisse. Plurimum enim aucto- 
ritatis apud eum habebat Aratus, a quo formatus erat. 
Adolesccns ille, audax et felix, atque, ut ait Polybius, 
ex ea domo ortus quae semper summi terrarum imperii 
spe et cupiditate ducebatur, tenebat, quam optabat, 
occasionem amplam initii armorum faciendi. ^toli 
vero, Peloponneso direpta, in patriam rediverant (1). 
Ita LacedcBmone partes iEtolicae e Macedonum regis 
arbitrio pendebant, si ei Adimantus societatem cum 
iEtolis furtive initam patefaceret. Animum tamen non 
submiserunt et conspiraverunt ad arma Macedonibus 
inferenda. Tres ephori qui pro ^tolorum partibus sta- 
bant jusserunt omnes juvenes ad Minervae Chalcioecae 
fanum cum armis se conferre. Ad eos congregatos ivit 
Adimantus. Nunc ad optimates et Macedones defen- 
dendos obstinatus, Lacedaemonios hortari coepit ut non 
solum Macedonibus bellum inferre non cogitarent, sed 
etiam, recentis beneficli memores, eos honorifice acci- 
perent. Vix autem sermonem hujusmodi exordiebatur, 
quum adolescentes, impetu in ephorum facto, eum inter- 
ficiunt, et una cum ipso nonnulios ex optimatibus (2). 
Ceteri ephori, haec quo essent eruptura timentes, bis ad 
Philippum legatos miserunt, ut animo acciperet Adi- 
mantum et alios interfectos cives tumultus vere auc- 

1. POLYB., IV, XXI£, 1-2; V.,CII, 1. 

2. PoLYB., IV, XXII, 6-11. Si Polybio credis, seditio illa ante structa 
erat a tribus ephoris qui ^Etolis faverant et nunc, metuentes ne Philippo 
omnia quae acta essent Adimantus aperiret, hunc perdere volebant. Ita 
res se habuisse haud verisimile est. Tres illi ephori occulte et tuto Adi- 
mantum ad morlem dare poterant; at contra, eo aperte palamque in con- 
cioae Interfecto, quum Phllippi causam ageret,periculo obviam ibant et 
velut nitebantur ut sua consilia Macedonibus indicarent et In se summam 
severitatem fortasse attraherent. Ergo seditionem illam inconsultam nec 
ex ante prseparato factam fuisse credimus. 



Digitized by VjOOQIC 



— 35 — 

tores fuisse necnon Lacedsemonios in sua amicitia per- 
manere (1). Philippus autem, vel potius Aratus et alii 
familiares regis qui summas rerum pra^erant, vera com- 
pererant ex nonnuUis principibus Spartanis qui fuga ad 
Macedonum regem se receperant. Itaque, inter eos qui 
circa Philippum erant, alii ei auctores erant ut in Lace- 
dasmonios saeviret, alii ut saltem in vulgi turbatores 
animadverteret et rempublicam suis amicis traderet (2). 
Aratus vero, prudens et temperatus vir, tam cautus ut 
ssepe timidus videretur (3), Philippum in sententiam 
modestam impulit, Spartanorum seditiones non ad eum 
pertinere, quum eos Antigonus liberavisset, praesertim 
quum adversus communem societatem nihil deliquis- 
sent et se officia sociorum praestituros polliciti essent. 
Omias et Petraeus, ex cohorte regis familiarium, Lace- 
daemonem missi sunt, qui foedus firmarent. Deinde Phi- 
lippus Corinthum rediit, ubi sociorum legati bellum 
iEtolis esse inferendum consenserunt (4). Hoc fuit belli 
socialis initium. 

Vix Macedonibus profectis, Spartani qui novas res 
moliebantur ad consilia sua reversi sunt. Ab his moUes 
ephori eo perducti sunt ut legatos a sociis missos ad 
auxilium contra Jitolos petendum dimitterent sine 
responso. Quin etiam, paulo post ^tolorum arcessita 
*est legatio, et promtissime eorum nomine Machatas 
Spartam profectus est. 

Interim ephori alii erant creati, quorum ope factio 
adolescentium regem lege restituendum et amicitiam 
cum iEtolis sine turbis faciendam sperabat. Ephori 

1. POL-YB., IV, XXIII, 1-6. 

2. POLYB., IV, XXIII, 8-9; xxii, 12. 

3. PoLYB., IV, VIII, 2. — Plut., Arat., X. 

4. POLYB., IV, XXIV, 25. 



Digitized by VjOOQIC 



— 36 — 

vero optimatibus indulgebant. De Heraclidis in regnum 
restituendis statim deliberare recusaverunt ; at quidem, 
quum adoiescentium seditionem metuerent, Machatfe 
concionem inviti dederunt. Concilio populi statim advo- 
cato et Machata audito, diu de proposita re certatum 
est. Seniorum nonnulli, revocatis popuio in memoriam 
^lolorum maieficiis, qui haud pridem per Laconiam 
populabundiessent vagati et perioecos multos abduxis- 
sent, ad extremum auditoribus persuaserunt ut Mace- 
donum amicitiam colerent. Sic Machatas infecta re ad 
iEtolos rediit. 

Tum qui rebus novis studebant, vi rursus agere et 
ephoros velut nuper Adimantum perdere constituerunt. 
Rursus quoque adolescentes propositum perpetrandum 
susceperunt. Qua die quinque ephori caerimoniarum 
officia adfanum Minervae exsequebantur, ex adolescen- 
tibus qui pompam ducebant nonnuUi subito magis- 
tratus invaserunt et ad aram interfecerunt. E senioribus 
ipsis quidam trucidati sunt. Postea seditionis auctores 
eis qui iEtolis fuerant contrarii exsilium irrogarunt et, 
optimatibus in terrorem sic conjectis, ephoros ex suo 
numero elegerunt, qui ab iEtolis foedus sociale peti- 
verunt. Praiterea factioni illi, ut consilia sua ad effec- 
tum totum adduceret, restituendus erat Heraclidarum 
principatus. Si Polybii narratio me non fallit, adoles- 
centes Cleomenem mox reversurum exspectabant et pro 
eo agebant ; procul dubio ipsum toto animo intentum 
esse ut in patriam rediret cognoverant. Interim de ejus 
morte auditum est. Tunc ephori alterum regem crea- 
runt ex Agiadis Agesipolin, aetate puerum. Alterum 
regem, Eurypontidis praeteritis, Lycurgum quemdam 
elegerunt, c jjus majores quidem solio nunquam usi 
erant; liic vero, ut ait Polybius, talentum cuique epho- 



Digitized by VjOOQIC 



— 37 — 

rorum largitus, Herculis propago et Spartanorum rex 
factus est. Prasterea sine dubio factionis quae ^Etolis 
favebat fidem sibi praestruxerat. Ita regium fastigium 
est restitutum, at sub nova specie (1). 

Mox Lacedsemonem Macbatas adveniens ephoros et 
Lycurgum hortatus est ut sine mora Achaeis arma in- 
ferrent, et hoc modo amicitiam cum ^EtoIis junctam, 
ambagibus missis, omnibus patefacerent. Huic sen- 
tentise obsecuti, Spartani fidem ^tolis dederunt et ab 
eis acceperunt (2). Jam supra locuti sumus de inscrip- 
tione qua Damion Ambraciensis a Lacedaimoniis 
proxeniam et maximos honores consecutus esse dicitur. 
Si Foucartio credis, Damionem legatum ab Ambra- 
ciensibus (qui tum temporis iEtolorum essent socii) 
ut Machatam apud Spartanos juvaret, ad eos persua- 
dendos maxime valuisse, et propterea, auctoribus his 
qui ^tolis faverent, summis donatiim fuisse honoribus 
verisimile est (3). Idem nobis videtur. 

Quse quum ita essent, Lycurgus rex, adjuvantibus 
adoiescentibus, Cleomenem aemulari constituit. Argivos 
inopinantes incursavit, oppida nonnulia cepit, denique 
Achaeis bellum praeconis voce denuntiavit (4). Tunc 
Megalopolitanqrum fines invasit, jamdiu Spartanis 
contrariorum, Achaeis autem atque Macedonibus bene- 
volorum, quos a Cieomene pulsos in patriam restituerat 
Antigonus (5). Athenaeum oppidum, a Cleomene ipso 



1. POLYB., IV, XXXIV-XXXV. 

2. PoLYB., IV, XXXVI, 1-3 ; IX, xxxi, 4. 

3. Le Bas-Fougart, sub n° 194 a. 

4. PoLYB., IV, xxxvi, 4-6; xxxvii, 6. 

5. POLYB., II, Lv, 8 ; Lxi. — Liv., XXXII, 22. — Plut., Cleom., IV, 1-2. 
Cf. PusTEL DE GouLANGES, Polt/be ou lu Grecs conquise par les RomainSf 
in QuesL histor., p. 138-139. 



Digitized by VjOOQIC 



— 38 — 

olim communitum (1), summa vi oppugnavit, ab Arato 
cunctatore non sublevatum cepit et ibi praesidium 
posuit. Deinde ducentos milites misit ad Philidam 
^tolum qui Lepreum in Triphylia occupabat. At Phi- 
lidas, quum Lepreatas sibi contrarios esse et Macedones 
appropinquare videret, ab urbe mox discessit. Phi- 
lippus, Lepreum ingressus, in arcem praesidium induxit 
et Megalopolin adivit ; quo adventante, Lacedaemonii 
Athenaeum destruxerunt atque deseruerunt (2). Haec 
agebantur media hieme anni a. C. 219/8 (3). 

Anno a. C. 218, cum Philippo ipso rem habuerunt 
Lacedaemonii^ Lycurgus primum Messenios, qui nunc 
aperte pro Macedonibus stabant, lacessivit, at nihil 
insigne fecit. Postea Tegeatarum urbem, non vero 
arcem occupavit. Inanibus his inceptis hoc solum obti- 
nuit ut contra Spartanos Philippum accenderet. Qui 
enim, audacter et cito ut solebat, e media ^Etolia per 
Corinthum, Argos et Tegeam iter faciens, Peloponnesum 
transivit et Laconiam septima die invasit. Ante Lacedae- 
moniorum attonitorum oculos ad Amyclas prima castra 
posuit ; deinde campum circumjacentem et utramque 
peninsulam populatus est. Messenii autem, quos Tegeae 
sibi praesto esse jusserat, lentius egerant quam ut Mace- 
donibus occurrere possent ; nihilominus Philippum 
assequi cupientes, per Argivorum fines Laconiam petere 
decreverunt. Quo audito, Lycurgus expergiscens eos ad 
Glympes negligenter castra habentes aggressus est ino- 
pinantes et in fugam conjecit. Hujus victoriae successu 
alacer, regressum impedire constituit Macedonum, qui, 
quarta die Laconiae occupatae, Amyclas reversi, per 

1. POLYB., If, XLVI, 5. 

2. PoLYB., IV, XXXVII, 6; lx, 2-3 ; lxxx; lxxxi, H. 

3. Cf. PoLYB., IV, lxvi, 11; lxxx, 16 ; lxxxii, 1. 



Digitized by VjOOQIC 



— 39 — 

ripam Eurotae dextram proficisci parabant. Obstructo a 
Spartanis flumine, dextra obtinuerunt aquse, eo modo 
ut Philippo per laeva iter faciendum esset, id est via 
angusta inter amnem et montis Menelaii radices sita. 
Lycurgus cum duobus millibus armatorum colles occu- 
pavit et Lacedaemonios in urbe relictos jussit signo dato 
exire, ut Macedones circumclauderentur. Sed res male 
successit. Philippus coUibus Lycurgum dejecit, milites 
urbe egressos propuiit, et, magna hostium multitudine 
occisa, ex Laconicis finibus postera die sine labore dis- 
cessit et Corinthum petivit (1). 

Ineunte aestate anni a. C. 217, Lycurgus Messeniam 
rursus invadere voiuit et culn Pyrrhia, Eieorum prsetore 
qui cum ^tolis stabant, consilia communicavit. Pyr- 
rhias vero mediocriores copias adduxit nec quidquam 
actum est (2). Paulo post habuit finem certamen tantum 
et tam inane. Concilio ad Naupactum convocato, Mace- 
dones et Achasi cum ^tolis, ergo cum eorum sociis 
pacem composuerunt. Pactionem Polybius omnibus ex 
partibus persequi nihil curavit (3). Lacedaemoniorum 
fines non prolatas esse, at eos saltem a Macedonum 
societate abstractos in posterum mansisse manifestum 
est (4). 

Ergo, quod ad bellum attinet, Lycurgus spes et con- 
silia bene exsecutus est partium quarum ope regnum 
exercebat. Timide contra egit in republica gerenda. 
Optimatum privilegiis eum abstinuisse res novae a Chi- 
lone cogitatae satis demonstrant. Chilo ilie Eurypontida- 
rum genere ortus erat et Lycurgi imperium aegre fere- 

1. PoLYB., V, V, 1; XVII, 4-2; xvin-xxiv. 

2. PoLYB., V, xci, 3 ; xcn, 2-6. 

3. POLYB., V, CII-GV. 

4. Cf. Chleneae orationem, ap. Polyb., IX, xxxi. 



Digitized by VjOOQIC 



— 40 — 

bat ; nam , ut ait Polybius : € 'rTcoXajjLpavwv aOTtS xaOVixeiv xari 
« yevoq tt^v paciXeCav, xal papewq cpepwv TTfjv YeyevYiixivYjv 6*7uepo'^Cav 
« irepl auTdv ex twv 'EcpcJpwv ev tyj xaT^t t6v AuxoOpyov xpijei -Tiepl 
€ Tf\(; paatXeCa^, xtveiv 67re6aXeTo tA xaOeaTWTa. » Anno 219 

a. C. exeunte, quo tempore Lycurgus modo Athenaeum 
occupaverat et milites Lepream miserat, Chilo imperium 
tentavit obtinere ut olim Cleomenes, vi agendo et spem 
agri viritim dividendi plebi ostendendo. Ducentos viros 
nactus qui secum conspirarent, Lycurgum et ephoros 
qui eum regem creaverante mediotoUere constituit. Ut 
Cleomenis tempore, ephori coenantes sunt trucidati. 
Lycurgus vero evasit et Pellenen petivit. Rebus suis sic 
afflictis, Chilo tamen in forum irrupit, ex optimatibus 
inimicissimos comprehendi jussit, et spe novarum 
rerum plebem concitare conatus est. Sed non idonea 
erat occasio, quum Philippus tunc in Peloponneso esset 
et pro libertate nitendum esset Lacedaemoniis. Itaque 
Chilonem sequi recusaverunt ; qui, ab omnibus desertus, 
aufugil et in Achaiam concessit (1). Huc illa recide- 
runt ut optimates, haud minus potentes sed magis sus- 
picaces quam prius, quid Lycurgus ageret accuratius 
animadverterent, ephororum ope. Anno 218 a. C. 
exeunte, ephori Lycurgum, ad eos delatum quasi res 
novas cogitaret, apprehendere decreverunt. Rex, de 
periculo certiorfactus,cum familia sua iEtoliam petivit. 
Ephori criminationem esse falsam cognoverunt, at ei 
spatium de re meditandi reliquerunt, nec eum revoca- 
verunt ante sequentis anni aestatem(2). Ex eo tempore, 
nunquam in suspicionem venit, et optimatibus juvan- 
tibus, civitatem piacide et sine uUo tumultu adminis- 
travit. Milites mercede conductos habebat, qui vulgi 

i. POLYB., IV, LXXXI, 1-10. 

2.P0LYB., V, XXIX, 7-9 ; xci, 1-2. 



Digitized by VjOOQIC 



— 41 — 

turbatorescontiiierent(l). HuncregemLiviusdixit fuisse 
tyrannum; haud quidem immerito, nam Lycurgus 
imperio privavit Agesipolin, et, solio alteri regiae fami- 
liae ita erepto, filio suo Pelopi aetate puero regnum 
vita functus reliquit (2). (Circa annum a. C. 2U.) Quae 
non fecerat Cleomenes, qui quasi solus regnaverat, sed 
regia stirpe erat, nec Lysander qui Eurypontidas et 
Agiadas de imperii possessione dejicere frustra tenta- 
verat (3), haec Lycurgus, vir mediocris, sed opportunitate 
temporum utens, ad effectum adducerepotuit. 



Interim Grsecorum omnium res graviter mutatae sunt. 
Ut ait Polybius, historicus acutissimus : « 'Aird 8^ 

« toOtwv Toiv xaipwv otovel (y6)(jLaTO£i8Y5 (JU[x6a(vet YLyvEaOat t-^v 
« IffTopCav, (TUjjL-TCXexeaOai ts Taq 'iTaXtxaq xal AtSuxaq 7rpa^ei<; Taiq te 
« xaTot T-rjv *Aa{av xal Tat*; 'EXXYivtxaLq,xal Tz^6q ev yCyvecrGat TeXoq 

< TYiv avacpopdtv dTravTwv. » (4) Tertio enim saeculo exeunte, 
Romani Grsecorum negotiis se immiscere coeperunt. 
Nonnuliis IUyricis regionibus occupatis, Phiiippum 
accendunt; qui eos pellere constituit et anno 215 a. C. 
cum Hannibale amicitiam jungit (5) Attamen Graecipri- 

1. Gf. PoLYB.,V,xx,6. — Ceterum stipendiariis Lacedaemoniiutalii GraBci 
jam inde a quinto ssBculo a. G. utebantur. (H. Bazin, Republ. desLaced., 
p. 132-133). Gleomenes habebat Tarentinos et Gretenses milites. {Cleom.j 
VI, 2). Tarentinis et Gretensibus quoque utuntur reges et tyranni de 
quibus tractamus. 

2. Liv., XXXIV, 26 : « Agesipolis pulsus infans ab Lycurgo 

tyranno... » De Pelope, cf. Diodor., XXVII, 1; Liv., XXXIV, 32. 

3. Quomodo Lysander summopere et frustra studuerit ut verecundiam 
regiarum familiarum labefactaret et regnum occuparet bene ostendit 
H. Bazin, op. cit., p. 179-190. 

4. PoLYB., I, 111,4 ; cf. V, cv, 5-8. 

5. Hertzberg, op. cU.f 1,24 et seq. 



Digitized by VjOOQIC 



— 42 — 

mum nonintellexerunt res illas tanti momenti esse et 
Philippus ipse, quanquam idonea erat occasio, ad bel- 
lum venire non properavit; idcirco, quia Graeci Roma- 
norum opes ignorabant nec ullus ante Polybium histo- 
ricus eorum rempublicam considerare et eorum recte 
virtutem metiri curavit (1). Itaque Lacedaemonii pri- 
mum in levi Romanos habuerunt et inslitutum non 
mutaverunt. 

Syracusis captis anno 212 et Capua anno2H, Graeco- 
rum negotiis diiigentius intervenire Romani potuerunt. 
Statim post Capuam captam, M. Valerius Laevinus con- 
sul profectus est ad foeduscum^tolis contra Philippum 
faciendum; additumque ut si vellent, eodem jure socie- 
tatis Lacedaemonii essent (2). Tunc Lacedaemoniorum 
amicitia ab utraqne parte petita est, scilicet ab ^toHs 
qui eis Chleneani» miserunt, atque ab Achaeis necnon 
Macedonibus, qui legatum eiegerunt Lyciscum Acarna- 
nem, Hi iegati in eadem concione auditi sunt. Chleneas 
Lacedaemonios vehementer hortatus est ut in amicitia 
permanerent ^tolorum, quibus non solum Romani sed 
Attalus rex et Messenii ipsi se adjunxissent. Dein hitente 
sed frustra Lyciscus, juvantibus Lacedaemoniis quibus- 
dam, ad Achaeorum partes populum trahere conten- 
dit (3). Romanis iEtoIisque societas facta est cum Pelope 
rege (4). (Circa annum 210 a. C.) (5). 

1. PoLYB., I, m, 7-8 j Lxiv, 2-4. 

2. Liv.,XXVI, 24. 

3. PoLYB., IX, xxviii-xxxix. — Lb Bas-Foucart, 194 rf, decrelum quo 
Acarnanes proxenia donant tres Lacedaemonios, nomine Gorgin, Dama- 
sippum et Lacberem, qui fortasse, ut Foucart suspicatus est, Lyciscum 
juverant. Gf. Dittenberger, 321; Cauer, Delect, inscr,^ 99. 

4. Liv., XXXIV, 32. 

5. De annorum numero, v. G. Clementi, la Guerra Annibalica in 
Orieniej in Studi di Storia antica, fascic. I, p. 78, Tavola cronologica. 



Digitized by VjOOQIC 



— 43 — 

Quomodo deinde res Lacedaemone se habuerint in 
Polybii historiarum reliquiis non invenire sed facile sus- 
picari potes. Societate cum ^tolis juncta exsultantes, 
qui novis rebus studebant regno Pelopem adhuc pue- 
rum exuerunt et ducem eiegerunt qui beiium curare 
posset, scilicet Machanidam. Romani rebus suis impe- 
diebantur ne Pelopem juvarent (1) ; ceterum in pu6ro 
quiderh isto parum eis pensi erat. 

Qua ratione Machanidas in republica regenda se ges- 
serit ab auctoribus non plane accipitur. Polybius 
Machanidam vocat tyrannum, eum mercenariis, praeci- 
pue Tarentinis, usum esse refert, et mercenariorum 
semper ope tyrannos Lacedaemone rerum summam 
obtinuisse monet (2).Nihil amplius addit. Apud Livium 
res illustriores sunt. A tyrannis multos Lacedaemonios 
pulsos, multos servos liberatos fuisse dicit (3). Haec 
verba nequaquam spernenda sunt, quum compro- 
bentur quodam titulo quem, aliquot annis post Nabim 

mortuum, insculpserunt « AaxeSatjJLOvCwv oi cpu^yJdvTeq ^Tud 

Twv Tupavv[a)v] (4). » Ergo optimates exsilio affecti sunt 
non solum a Nabide, sed etiam ab altero tyranno, sciii- 
cet Machanida. Hic tamen, sententia nostra, moderatior 
fuit Nabide. Viros quosdam suspiciosos pepulit, sed 
reliquos tractavit remisse, quum ab eis, dum Macha- 
nidas vixit divitibus ac florentissimis, Nabis ejus suc- 
cessor pecuniam multam extorquere potuei it. Ephoro- 
rum autem jam nullam mentionem in auctoribus inve- 
nimus. Eos a Machanida sublatos esse credi potest. 
Quod certum est, enixe cum Achaeis dimicavit. 

1. Liv., XXXIV, 32. 

2. PoLYB., XI, X, 9; XII, 7 ; xviii, 1. — Cf. Liv., XXVII, 29. 

3. Liv.,XXXIV, 26; XXXVIII, 34. 

4. DlTTENBERGER, 213. 



Digitized by VjOOQIC 



— 44 — 

Numero plurimos et ad bellum prudentes habuit mili- 
tes (1). Tyranni ambitione et opibus omnium Pelopon- 
nesiorum libertatem periclitari potuit credi (2). Ita 
Machanidas magis valuit et majore in metu fuit quam 
Lycurgus, seu ingenii praestantioris causa, seu AchaBorum 
post Aratum mortuum in deterius lapsorum benefi- 
cio (3). 

Ad bellum gerendum, Machanidas cum ^tohs et 
Romanis non consensisse at libere egisse videtur. Annis 
208-207 a. C, finibus Argivorum castra metatus, in 
terrorem Achaeos conjecit, qui auxilium a Philippo peti- 
verunt. Quum autem Macedonum regem bellum ^to- 
licum occuparet, Machanidas Olympiorum ludicrum 
parantes Eleos invadere constituit (4), sed id praevertere 
certus Philippus cum exercitu Corinthum descendit, 
Heraeam venit,et fama adventus sui Machanidam Lace- 
daemonem confugere coegit (5). Qui vero bellum mox 
redintegravit et, in Arcadia Tegea oppido occupato, 
vires expertus est cum Philopoemene. 

Philopcemen, quum diu in Creta mansisset, circa 
annum 242 a. C. in Graeciam reversus, Achaeorum 
exercitum recreare cceperat (6). Hic natura militaris 
homo, omnia parvi pendens praeter bellum, quod usu 

1. Plut., Philop., X, 1. 

2. POLYB., XI, X, 9. 

3. Cf. Hertzberg, op, cU., I, 40. — Preeman, op, ct^, 461 et seq. 

4. Inventus est titulus brevis a quodam Machanida dicatus deas Eilei- 
thuisB vel Eleusis, cujus templum Lacedsemone erat : « Maxav^Sa; 
avl0irixe xai 'EXeualat. » Ross (Archceologische Aufssetze, II, 667) et 
post eum FoucART (sub n» 162 e) et Dittenberger (subn*» 191) putaverant 
Machanidam illum diis devotum esse eumdem actyrannum. Vides tamen 
a tyratino sacrilegium non recusatum esse. Non mirandum est. Multi alii 
fuerunt devoti et sacrilegi. 

5. PoLYB., X, xLi, 2. — Liv., XXVII, 29; XXVIII, 5, 7. 

6. Plut., Philop., VII, 2-3. 



Digitized by VjOOQIC 



— 45 — 

cognitum habebat, ingenium et rerum experientiam 
impendit Achaeorum iaudi (1). Praetor creatus quo 
tempore Machanidas terribilior fiebat (scilicet verisimi- 
liter anni 208 a. C. autumno) (2), opes Spartanorum 
frangere contendit et octo menses civitates societatis 
circumivit, milites collegit, formavit, accendit (3). Pa- 
rato bello, anni 207 asstate, omnes copias Mantineam 
congregat. Machanidas, qui tunc Tegeae cum merce- 
nariis et Lacedaemoniis erat, occasionem avide am- 
plexus de summa rerum decertandi, Mantineam petit. 
Quem quum appropinquare audiviSset, Philopoemen 
exercitum in aciem educit ad septimum ab urbe stadium. 
Tunc pugna conseritur acerrima, cui praesens ioter 
Achaeos Polybius interest. Primo impetu Machanidas, 
cum stipendiariis suis fortibus et ionga militiaassuetis, 
sinistrum hostium cornu ad fanum Neptuiii (4) instruc- 
tum adeo perfringit ut Philopoemenismercenarii, IUyrii 
et loricati effusa fuga Mantineam petant. Dein autem 
tyrannus, qui opportunitate uti etreliquos hostes cir- 
cumclaudere debet, ardore juvenili fugientium terga 
usque ad urbis portas compellit. Philopoemen stultitia 
Machanidse laetus, eum itinere non prohibet, sed con- 
festim cum mediis cohortibus ad sinistram inclinare 
jussis locum pugnae vacuum occupat et sic exercitum 
restituit, interciusis hostibus. Tunc, tyrannum regres- 

1. Plut., Philop.) praecipue cap. IV. — Liv., XXXV, 28. — Hertz- 
BERG, op. cit., I, 39. 

2. Hertzberg, I, 41. Si credis G. Clementi, op. cit., p. 79, Philopoe- 
men creatus fuit ppaetor anno 207, ac Machanidas victus et occisus anno 
206. Equidem ex reliquiis Polybii vel aliis auctoribus nil certum trahi 
potest. 

3. POLYB., XI, X, 8-9. 

4. Fanum Neptuni erat haud procul urbe, a parte Euronoti ; V. Cur- 
TiuSj PeloponnesoSt I, Tafel iii, et Gust. FouGfeRES, Fouilles de Mantinee^ 
in Bull. de Corresp. hellen.^ ann. 1890, p. 80 et seq. 



Digitized by VjOOQIC 



— 46 — 

surum non exspectantes, reliqui Laceddemonii adversus 
Achaiorum phalangem eunt. At phalangitas praetor 
coUocaverat post fossam quae campum dividit (1). Or- 
dinibus solutis ut fossam transeant, Lacedaemonii, 
ab Achaeis lacessiti, vel profligantur, vel occiduntur. Ma- 
chanidas, per mediumAchaeorum agmena tergo perrum- 
pere frustra contendens,etfugamad extremum quaerens, 
a Philopoemene ipso interficitur. Quatuor millia vel 
Lacedaemoniorum vel tyranni mercenariorum in pugna 
perierunt,major pars capti sunt. Tegea occupata, Achaei 
postera die juxta Eurotan castra posuerunt et agrum 
impune vastaverunt. Tantam formidinem feccrat Ma- 
chanidas, ut victoria illa Philopoemeni fueiit maximae 
h\udi, et ei statuam equestrem Delphis Achaei consti- 
tuerint, qua fingebatur, lancea tyranno intenta (2) 

Lacedaemonii tamen ad summum non victi erant. Ali- 
quando tyranni sunt magis metuendi quam reges, quia 
alteri tyranno succedit alter ex suo promerito potius 
quam ex genere. Strenui enim Machanidae vices exce- 
pit Nabis, vir inter Lacedaemonios temporum illorum 
longe praestantissimus. 

1. « Un grand foss6 coupait toute la plaine au sud de la ville, depuis le 

«templede Pos6idon jusqu*aux contreforts du Menale Aujourdhui ce 

« foss^, voisin du temple et endigue avec de grosses pierres provenant de 
« celui-cijse perd au milieu des nombreux canaux dMrrigation creus6s par 
« les paysans. » (G. FouofeREs, op, cit.^ p, 81 et sub nota 2). 

2. PoLYB., XI, X, 9; xi-xviii. — Plut., Philop,, X. — Pausan,, VIII, 
l;2. 



Digitized by VjOOQIC 



CAPUT III 



EPITOMK 



Nabis tyrannus civitatis statum mutat opesque auget. 
In Grgecia arbitratu suo se gerit, Achasos terret, 
a Romanis vero debilitatur et ab jEtolis inter/icitur. 

Quo loco Nabis ortus sit, quid prius egerit, qua 
ratione post Machanidam mortuum tyrannidem occu- 
paverit non dici potest (1). Non erat inter juniores, 
quum de ejus uxore Apega et genero Pythagora necnonL 
filiis saepe nobis dicendum sit (2). Nihilominus quam 
Polybius ei acriter obtrectaverunt plerique historici, 
quamvis non pariter ac filius Lycort* haberent quod ei 
succenserent (3). Sane quidem Nabis fuit potentiae et 
pecuniae cupidus, saevus et exquisitorum suppliciorum 
avidus ; fortasse tamen setate nostra admirationem 
movent, ut recentium imperiorum auctores, multi reges 
haud minus improbi, at solum melioribus temporibus 
nati. Nabidi enim nec voluntas defuit nec fortitudo. 
Audacia Machanidam superans, ut ait Polybius « xaxa- 
« 6oXi^v 8* eTTOtetTO, xal 0e|jL6Xtov 67ce6aXXeTO TcoXuj^povCou xal papetaq 

1. Si PoLYBii locus, XIII, VI, 1, me non fallit, repum Nabis potitus est 
statim post Machanidam devictum et occisum. 

2. PoLYB., XIII, VII, 6; XX, xiir, 4. — Liv., XXXII, 38; XXXI V, 25. 

3. PoLYB., Xill, vi-viii. — Gf. DioDOR., XXVII, 2; — Liv., XXXIII, 
44 ; — Pausan.,VI1, vui, 4 ; — Hertzberg, 1,48-49. 



Digitized by VjOOQIC 



— 48 — 

« TUpavvCSo?. AiscpBeipe ytkp To6q ^oitcoucj (3tpSir)v ex r?icj STrapnrjq» (1 )^ 

optimates ab Antigono restitutos afflixit et novas res a 
Cleomene factas refecit. Opibus vero ita comparatis usus 
est ad imperium Spartanorum restaurandum et potes- 
tatis suae manere contendit. 

Omnes Spartanosqui ei aemulari velobsistere poterant 
e medio inciementer sustulit. Peiopem, Lycurgi filium, 
et aetate admodum puerum,ad mortem dedit^ne quando 
adolescentiam ingressus generis sui meminisset (2). Ex 
eis qui divites aut nobiles erant, alios Lacedaemone 
manere passus est ut ab eis pecuniam extorquere posset 
pro rei necessitate, alios, noxios magis et inutiliores 
habitos, interfecit vel expulit et in ipsis locis in qusecon- 
fugerant interdum necavit, ut sollicitudine se liberaret. 
Ceterum abexsulum et proscriptorum propinquis manus 
abstinuit, et eorum sorores,uxores et liberos agris dona- 
vit. Solitudinem enim in civitate facere noiuit, at contra 
aflhibuit curam ut frequentius habitaretur. Multis 
civibus in prioribus bellis occisis vel ab ipso proscriptis, 
non soium magnam multitudinem servorum (id est, 
mea sententia, ilotarum) iiberavit, sed omnes peregrinos 
qui in patria sua vivere non poterant, undique vocavit, 
et eis civitatem aut pleraque civium jura donavit, uxores 
filiasque exsulum ac proscriptorum in matrimonium 
collocavit. Profecto quidem omnia bona in medium ut 
Cieomenes non contulit, quum Lacedaemone manserint 
aliquot viri ditiores ceteris ; sed principibus partium 
suarum el adscripticiis egentibus agros vacuos assi- 
gnavit (3). Ea ratione, qui sub Nabidis regno fuerunt, 

1. POLYB., XIII, VI, 2-3. 

. 2. DiODOR., XXVII, i. 

3. PoLYB., Xni, vi; XVI, XIII, 1-2; XXV, viii, 8. — Liv., XXXIV, 
31,36; XXXVIII, 34. —Diodor., XXVII, 1. — Polybius aon aperte dicit 



Digitized by VjOOQIC 



— 49 — 

pleiique tantum stadium in eum habuerunt, ut, anno 
493 a. C, T. Quinctius Flamininus, ad urbis portas 
accedens, Lacedaemonios adversus tyrannum frustra 
soliicitaret, et posterius fateretur Nabim aiiter quam 
ruina gravissima civitatis non posse opprimi (1). 

Ante Nabidis regnum, nulluni aerarium Lacedaemo- 
niorum r6ipublicse erat. Hujus rei memoriam civibus 
Archidamus rex attulerat quo tempore bellum Pelopon- 
nesiacum mox erat incipiendum (2). Aristoteles quoque 

hoc vitium indicavit : « <i»aij).a)(; 8^ iizi xal irepl Tac xoivdi 
« 5(p*f5(xaTa Totq STcapTtdTatq. Outs ydp Iv Ttu xoivo) TT^q Tzoktdiq s^ttiv 
<L o\)^h 7ro)w£{jLOuq ^LV^d^kon^ avayxa^ojJLSvoiq 7roXe[JL£iv, eljcpepouai Te 
« xaxwq..,'ATCo6e6Yix6TeTo0vavT(ov tw vo|xo9eTY) tou aufjicpepovToq * 
€ T^^v (xlv ydp ttAiv Tceiuo^iqxev aj^pv^jjjLaTOVjToOq SlSituTaq «pt^^oj^pYj- 

« (jLaTouq (3). »Hoc Cieomenes ipse malum nonsanaverat. 
Omnia a Nabide mutata sunt, illa vioientia quam postu- 

Nabim civium numerum auxisse, at solummodo refert eum servis libe- 
ratis et mercenariis militibus adscitis agros imo familiam dedisse ; 
patro'num et regem mercenariorum se constituit (*Qv TrpodTaTYiv xa\ pao-iXea 
auTov dvaSet^a;). Vox patroni non vera esse videtur. Manifestum est hos 
omnes tyranni adjutores non peregrinopum sed civium loco fuisse : eopum 
Nabis fuit rez. An Livii scripta sint dilucidiopa nanc examinandum est. 
Qui pefert Nabim « multitudinem auxisse »; in alio loco cLariope sepvos 
ab eo liberatos dicit « Lacedaemoniis adscpiptos ♦ esse vocatos ; «adscri- 
bepe civitati » significat gallice « donner le dpoit de cite ». Si huic loco 
cpedis, peregrini non ita vocabantur. Attamen hi haud aliter ac servi libe- 
rali posterius tractacti sunt ab Achaeis et Romanis. Simul enim mepce- 
narios et servos iibepatos pepulit Philopoemen et restituit Senatus. Nabide 
regnante, civis dignitatem non magni factam esse cpedimus : libertas et 
tyi-anni gratia solummodo pequipebantup. Aut Nabis mercenapios suos 
civitale donavit, auteis jupa praecipua largitus est et eosut cives revera 
tractavit. Tantum post moptuum typannum, ejus amicis jupa illa in con- 
tpoversiam deducta fuerunt. 
I.Liv., XXXIV, 33, 49. 

2. Thugyd., I, 80. 

3. Arist., Polit. II, VI, 23 (Susemihl,p. 129.) — Cf. Plut., Apophtegm. 
Lacon. Anax. Eurycr. {Moraliaj ed. Didot, 1,265). 

4 



Digitized by VjOOQIC 



— 50 — 

labat necessitas. In urbe tyrannus servaverat divites non 
metuendos, a quibus argentum et aurum extorquere 
utilius quam exsiiio eos mulctare existimabat. Quum 
res poscebat, unum ex divitibus in certam domus suae 
exedram venire jubebat, et primum sermonibus ab eo 
pecuniam petebat. Si quis eam abnuebat, € Apegam 
vero, aiebat, puto tibi persuasuram ». Tum ostendebat 
machinam arte insigni structam, qua tyranni uxor finge- 
batur, et rebeilem admovebat ad hujus simulacri pectus, 
ferreis clavis plenum quos vestes pretiosae occultabant; 
brachiis simili modo instructis pressus et ad mammas 
attractus, misero pecunia danda aut moriendum erat. 
Polybio teste, multos ita sustuiit (1). Si Pausaniae cre- 
dimus, templa quoque diripuit Nabis, at, sententia 
nostra, extra Laconiam, quum sine dubio deos civitatis 
coleret (2) et contra e finitimorum bonis copiose praidari 
soleret. Maritimorum enim latrociniorum societatem 
cum Gretensibus ab eo initam esse^ et fures atque sacri- 
legos per universam Peloponnesum missos esse, quorum 
lucri particeps esset, asserit Polybius (3). Memento 
autem haec tam misero tempore haud rara fuisse. Quibus 
modis et fortasse quoque vectigalibus Nabis aerarium 
complevit (4). 

1. POLYB., XIII, VII. 

2. Pausan., IV, XXIX, 10. — Cf. Polyb., XIII, vn, 4 ; a uTroSeixvuwv... 
« Tac elc Touc 6eouc ^a\ Totc xoivac tt)c tc^Xswc Sanavac. » 

3. PoLYB., XIII, VIII, 1-2. Tunc Cretenses piratsB ob audaciam pernoti 
erant : Diodor., XXVIl, 3. 

4. Pausan., IV, XXIX, 10. — Teste Plutarcho {Philop,, XV, 6), posl 
Nabim mortunm, ex pretio bonopum suopum venditopum, recepta sunt 
centum et viginti talenta. Sane quidem pecuniam suam ppivatam publicae 
miscuit. Anno 195, inter conditiones in quas pax cum tyranno fiepet 
a Quinctio conscpiptas anuotamus « talenta centum apgenti in praesenti et 
« quinquaginta talenta in singulos annos per annos octo.» (Liv., XXXIV, 
35.) 



Digitized by VjOOQIC 



— 51 — 

Quum multi peregrini in civitatem recepti et magnae 
opes in publicum redactae essent, exercitum haud tem- 
nendum Nabis habere potuit. Praeter alienigenos viros 
in Laconia habitantes et agris donatos, conducticios 
multos collegit, praecipue in insula Creta, cujus pars in 
ejus ditione erat. Livio enim teste, Nabis plures urbes 
in Creta habuit,ab ea mille delectos milites excivit, 
s^xcentos Cretenses Romanis dedit et posterius, quum 
a Flaminino invaderetur, rursus mille comparavit (1). 
Multis auctoribus, Nabis, vere tyrannus, mercenariis 
praecipue confidebat. 

Publica pecunia, potuit quoque Spartae munimenta 
stabilius reficere, quae citatim et tumultuario opere 
erant objecta tempore oppidi a Demetrio et Pyrrho 
oppugnati. Murum iocis patentibus et planis exstruxit 
et altiora loca difficiliaque aditu praesidiis armatorum 
tutatus est (2). 

Denique Lacedaemonii tunc demum classe valuerunt, 
Antea, quanquam vetus praeceptum parum observabant 
quod eis rebus nauticis interdicebat (3), nunquam tamen 
facultatem habuerant naviilm satis magnam (4). Nabis 
classem comparavit, exigua quidem impensa. Naves 
enim civitatibus maritimis ademit, juvantibus sine dubio 
Cretensibus. Nautarum peritorum a Creta et maritimis 
Laconiae oppidis excitorum opera usus est. Ut antiquitus, 

1. Liv., XXXIV, 35; ibid., 27; XXXII, 40. — Vidimus supra Lycurgrum 
mercenarios Gpetenses habuisse. Dittenberger titulum edidit, quo teste 
Areus LacedaBntioniorum rex (309-265) socioshabebat partem Gretensium, 
Hujus insulaB civitates acerrime inter se dissidere solebant. (Ditten- 
BERGER, 8ub u^ 163, V. 26-27.) Nabide regnante, pars Gretensium in ejus 
ditione fuit, pars fortasse ei obstitit. 

2. Pausan., VII, vm, 5. — Liv., XXXIV, 38. 

3. Plut., Instit. Lacon», XLII. 

4. De LacedsBmoniorum rebus maritimis, v. Weber, De Gytheo et 
Laced. reb. naval,, p. 36 et seq. 



Digitized by VjOOQIC 



— 52 — 

portus imperii praecipuus fuit Gythium : quam urbem, 
Nabide regnante, validam fuisse, terra marique munitam, 
multitudine civium incolarumque et omni beliico appa- 
ratu instructam, omniumque maritimarum rerum Lace- 
daemoniis receptaculum refert Livius. Dum ad bellum 
veniret, classe tyrannus usus est ad omnem oram Maleae 
infestam habendam, adeo ut cives Romanos in pace 
capere et interficere piratae auderent (1). 

Per primum triennium, Nabis nihil aliud curavit 
quam ut reipublicae opes confirmaret (2). Interim 
iEtolos, non solum ab Lacedaemoniis sed etiam ab 
Romanis alias occupatis desertos Philippus ad petendam 
pacem subegit. P. Sempronius proconsul serius venit. 
Tum, anno a. C. 20S, pax convenit, fcederique ab 
Romanis adscriptus est Nabis (3). Tyrannus tamen, 
belioparato,protinus ab anno 204 signa contuiit, nescio 
qua causa inani praetexta (4). In Messeniam, faciiem 
praedam, primum impetum fecit, quanquam Messenii, 
juxta atque Lacedaemonii, ^tolis et Romanis junge- 
bantur (5). Ita demonstravit se in animo habere ut in 
Peloponneso dominaretur, adversariis omnibus obtritis 
et prioribus foederibus calcatis. Capita in quibus 
Polybius hanc expeditionem exposuerat non nobis ser- 
vata sunt, at solum caput in quo Zenonis Rhodii narra- 
tionem examinat et vituperat (6). De hac rePlutarchi et 
Pausaniae scripta inter se satis abhorrent. Inscios sane 
et imparatos Nabis nocte invasit Messenios, urbem 
occupavit et arcem oppugnare decrevit. Statim autem 

1. Liv., XXXIV, 29, 32, 35-36. 

2. POLYB., XIII, VI, 1. 

3. Liv., XXIX, XII. 

4. V. quid narraverit Polybius, XIII, viti, 3-7. 

5. POLYB., XVI, XIII, 3. — Liv., XXXIV, 32. — Pausain., VIII, l, 5. 

6. Polyb., XVI, xvi, XVII. 



Digitized by VjOOQIC 



— 53 — 

Megalopoli certior factus, Philopoemen Lysippum tunc 
Achaeorum praetorem properavit adire, at, nuUo auxilio 
ab eo impetrato, cives libentes secum duxit, et, post 
aliquot horas, ab eo Nabis cedere coactus abiit (1). 

Mox vero Philopoemen, quum metueret ne tyrannus 
imperium suum aut saltem rerum novarum cupiditatem 
proferret (2), belium redintegrare constituit. Praetor in 
annum 201-200 creatus, certamini vires tam occulte 
contraxit ut Nabidis exploratores disturbaret, sensim 
copias in urbe Tegea collegit et eas tandem in insidiis 
circa Scotitam, inter Tegeam et Lacedaemonem, sub 
Parnonis montis radicibus collocavit. Interim delecta 
manus, per Sellasiam iter faciens, Laconiam invaserat, 
jussa in insessa loca attrahere mercenarios quos tyran- 
nus Pellenae praesidium posuerat. Qui enim, irruptione 
audita, statim advoiant, Achaeos, ita ut erat praeceptum, 
pedem referentes insequuntur, in insidias irruunt et 
partim trucidantur, partim capiuntur (3). Fortasse 
postea bellum diuturnum et Megalopolitanisfinitimum, 
de quo Polybius locutus est, a Nabide adversus Philo- 
poemenem et ejus iegatum Diophanem agitatum est (4). 
Interim praetor magistratum deposuit, et, vituperatione 
neglecta, in Cretam iterum profectus est, summam 
rerum relinquens Cycliadae, qui illi nequaquam 
aequandus erat. Dilapsas cernens Achaeorum opes, 
Nabis bellum ursit, fines vaslavit, et ad portas Mega- 
lopolis urbis castra posuit, incolas cogens moenibus 
setenere et viarum solo semen ingerere (5). 

1. Plut., Philop., Xll, 4, 5. — Pausan., IV, xxix, 10; VIII, l, 5. — 
Gf. POLYB., XVI, xvii, 3. 

2. Gt. Liv., XXXIV, 33. 

3. POLYB., XVI, XXXVI-XXXVII. 

4. POLYB., XXI, VII, 3. 

5. Liv., XXXI, 25. — Plut., Philop., XIII, 1-3, 7. 



Digitized by VjOOQIC 



— 54 — 

Eo tempore Romani, Poenis tandem subactis, Graeco- 
rum negotiis acerrime intervenire et Macedonum regem 
affligere decreverunt. Anno 200, idibus martiis, qua die 
P. Sulpicius Galba et C. Aurelius consulatum inibant, 
P. Sulpicius omnium primum eam rem Senatui retulit 
et belium paratum est adversus Philippum (1). Qui vero 
tum jacebat solus et destitutus, quia offenderat omnes 
Graecos, ut Achaeos, qui, a Lacedaemoniis territi, auxi- 
lium ab eo frustra poposcerant. Instante nunc periculo, 
rationem vertit et, Achaeorum concioni superveniens, 
certamen in Nabim se suscepturum eis pollicitus est, 
dum ei copias adversus Romanum suppeditarent. Hoc 
propositum recusaverunt Achaei, tanto bello illigari 
nolentes (2). Eodem anno, iEtoli inRomanorum partes 
concesserunt (3). Achaei eos sequi cunctabantur, quan- 
quam Nabis eos assidue terrebat (4). Ad extremum, 
quum medios se gerere non possent, et timerent ne 
terra a Lacedaemoniis, mari a Romanorum necnon 
Nabidis classibus acerbe vexarentur, exaudiverunt 
T. Quinctium Flamininum, consulem anno 198 
creatum, qui fcedus cum eis fecit et postea fidem firmis- 
simam eis attulit (5). Nemo enim inter Romanos magis 
idoneus T. Quinctio erat qui Graecos caperet et illecebris 
irretiret, quia Graecorum animum et mores nemo magis 
referebat. Ut ilii, erat fervens, satis levis et vanus, 
nativo iepore affluens et ad persuadendum maxime con- 
cinnus, naris emunctae, versutus et facilis, et famae 
dulcedine succensus. Graeci igitur, quum plerorumque 



1. Liv., XXXI, 1,5. 

2. Liv., XXXI, 25. 

3. Liv., XXX, 40-41. 

4. Liv., XXXn, 19, 21. 

5. Liv., XXXU, 19-23 



Digitized by VjOOQIC 



— 55 — 

Romanorum moribus agrestibus et ferocibus delectari 
non possent, similem sui magno gaudio agnoverunt 
T. Quinctium et mirifice dilexerunt (1). 

Nabis vero non is erat qui T. Quinctii orationibus 
duceretur. Constituit vero nec huic nec iili parti assen- 
tiri, at liberum se gerere, aut potius fidem mutare, ab 
altero ad alterum deficere et hoc modo iucrum facere 
certum. Quae ratio infinitam utilitatem regibus quibus- 
dam aivi nostri attuiit, sed semper cum summo periculo 
est tractata, tunc scilicet exitio fuit Lacedsemoniis. 

Phiiippus, a Romanis eorumque sociis pressus, 
metuebat ne Argivorum finibus a se occupatis Mace- 
dones pellerentur. Itaque eas Nabidi offerre voluit, ea 
mente ut tyrannus amicitiam cum eo institueret, et 
adversus Romanum Argos servaret. Post victoriam par- 
tem, oppida a Nabide occupata recuperari posse arbitra- 
batur. Anni 198/7 hieme, Philoclem misit qui Argos 
Nabidi relinquendos et filias regis in matrimonio 
tyranni filiis conjungendas ofTerret. De re intra se medi- 
tatus, Nabis non eam respuit, et profebtus est ad Argos 
et oppida vicina praesidiis munienda (2). Olim vero 
Cleomenes Argos iniverat et hanc pr«claram civitatem, 
nunquam adhuc Spartanae ditionis firmiter factam, in 
suam potestatem facile redegerat. At vero, teste Plutar- 
cho, non aiia causa fuit prosperi successus illius, quam 
quod Cleomeni favebant qui novas res moliebantur et 
eum tabulas novas facturum sperabant. Rex vero, qui, 
ut dixi, novas res extra Laconiam proferre non curabat, 
et Aratum tantummodo armis affligiposse arbitrabatur, 
spes Argivorum fefellit. Tunc plebe ab Aristotele quo- 
dam adversus Cleomenem accensa, Laceda^moniorum 

1. Gf. Plut., Flamin.,1, II, XVU. 

2. Liv., XXXn, 38 ; XXXIV, 35. 



Digitized by VjOOQIC 



— 56 — 

obedientiam Argivi exuerunt (1). Hac re animo col- 
lecta, Nabis plebi se probare voluit. Et enim, quam- 
quam Polybius et Livius hujus civitatis statum non 
diligentius nobis aperiunt, credimus plebem et opti- 
mates tum temporisut olim inter se acerbe contendisse. 
Argivorum civitatem per quosdam principes Philippo 
proditam esse fert Livius (2). Hi optimates, ingenio 
proni ad tyrannos respuendos, quando Philippum 
Argos Lacedaemoniis traditurum esse audiverunt, in 
concione nomen Nabidis dira exsecratione prosecuti 
sunt. Plebs vero, quum adhuc tyranni consilia non 
plane cognosceret,mediam se gerebat. Itaque PhiHppus 
popuium insuffragiummittere nonausus est, et occulte, 
nocte, Nabis oppidum inivit, superiora loca occupavit 
et portas clausit. Prima Juce, ea res ut est nuntiata, 
tumultu tota urbs mixta est, nonnullique optimates 
elapsi sunt, quum a tyranno se conculcandos esse haud 
immerito arbitraC^entur. Nabis enim divitum fortunas 
diripuit, in tormentis dilaceravit quos celare pecuniara 
suspicio fuit, et uxori suae Apegae curam dedit muiierum 
vestibus et ornamentis pretiosis spoliandarum. Denique 
Nabis, concione advocata, rogationem promulgavit 
unam de tabulis novis, alteram de agro viritim divi- 
dendo. Sic profecto majorem partem multitudinis sibi 
conciliavit. Dicet aliquis, auctore Livio, Nabim recusa- 
visse concionem dare liberam, id est nullo Spartano in 
urbe manente vel in concilio immixto. Quid mirum? 
Novae res nisi vi non servantur. Quam ob causam Nabis 

1. Plut., C/eom., XVIII, 2, XX, 3. 

2. Liv., XXXII, 25. — Cf. FusTEL deCoulanges, CiU antique^ p. 439: 
« Si en 198 Argos ouvre ses portes aux MacfedonieDs, c'est que le penple 
« y domine. » Livio contra teste (XXXII, 25), optiniates composueriint 
artes ut urbem Philippo proderent, imo sunt mirati plebem non acrius 
repugnare. 



Digitized by VjOOQIC 



— 57 — 

concionem praebere nolebat liberam, in qua optimates 
rursus valere fortasse potuissent. Livius ipse nobis 
ostendit magnam Argivorum partem Nabidis fidem 
retinuisse, quum posterius urbe ab hostibus obsessa, 
optimates plebem adversus Laced^moniortim praesi- 
dium concitare frustra contenderint, et deinde, Nabide 
in Laconia oppugnato, ejus gener Pythagoras duo mil- 
lia Argivorum ad eum juvandum duxerit (1). 

Ita Nabis, vix potitus oppido quod ei rex Macedonum 
tradiderat, amicos Phiiippi afOixit et statum civitatis 
mutavit ut plebem sibi conciliaret. Tyrannus enim 
Argos retinere suos constituerat, ita ut Philippus ab 
eo deluderetur quem fallere speravisset. Fortasse prae- 
sentiens quantum Romani valerent, his amicitiam suam 
obtuiit, Macedonum rege aperte prodito. Ad colioquium 
igitur venit cum Quinctio; lioc suscepit et pollicitus 
est ut inducias cum Achaeis, adhuc ab eo assidue laces- 
sitis, in quatuor menses faceret, et Quinctio sexcentos 
Cretenses daret; sed recusavit exercitum suum ex Argi- 
vorum oppido deducere nec fuit ab Romanis perseve- 
ratum. Postea, praesidium firmatum credidit Pythagorae 
et Lacedaemonem redivit (2). 

Philippo ad Cynoscephalas victo, pax convenit anno 
a. C. 196. Tum Senatus Romanus liberos, immunes 
suisque legibus esse Graecos jussit (3). Nihil de Lacedae- 
moniis peculiariter decretum cognoscimus. At vero, 
Graecia a Senatu liberata, Nabidis ambitio omnino impe- 
diebatur; quae igilur Isthmiis a praecone erant pronun- 
tiata in Lacedaemoniorum rebus maximi momenti erant. 



1. Liv., XXXII, 38-40; XXXIIT, 1: « Haec per hiemem gesta. » 
XXXIV, 25, 26, 29. — Polyb., XVII, xvii, 2-5. 

2. Liv., XXXII, 39-40. 

3. PoLYB., XVIII, i-xxix. — Liv., XXXIfl, 30-33. 



Digitized by VjOOQIC 



— 58 — 

Romanum seu magnanimo animi motu impulsum Grae- 
corum libertatem sincere cupivisse, seu in illa libertate 
spem reposuisse ut mox hi in deterius laberentur, sive 
(ut quidem ego sentio) hoc tantum spectasse ut, quaque 
civitate suis iegibus vivente,nuilapraepolleret, sestimare 
potes ; utcumque arbitratum erit, Senatus Nabidi conce- 
dere noluit nec potuit imperium suum in Peloponneso 
proferre. 

Qui fcedus cum Philippo iniverant, Romtim regressi, 
exposuerunt « haerere et aliud in visceribus Graeciae 
« ingens malum, Nabim nunc Lacedaemoniorum, mox, 
« siliceat,universae Graeciae futurum tyrannum... Cui si 
« Argos velut arcem Peloponneso impositam tenere 
€ liceat, deportatis in Italiam Romanis exercitibus 
« nequicquam liberatam a Philippo Graeciam fore, pro 
€ rege, si nihil aliud, longinquo, vicinum tyrannum 
« dominum habituram ». Cum diu disceptatum esset, 
Senatus Quinctio quod ad Nabim attinebat permisit; ob 
quam causam ei imperium fuit prorogatum et duae 
legiones relictae fuerunt (195, mense martio) (1). Tunc 
fortasse Quinctius et Nabis ad colloquium inane et tur- 
bidum venerunt, ad quod spectent haec Strabonis verba : 
Macedonibus a Romano subactis, Lacedaemonii^ [xtxp(k 

« {jl£v Tiva icpod^xpoujav Totq TcefxicojjLevotq 6ird 'Pa)|xa(a)v (jTpaTYjyotq, 
« TUpawoOfxevot t6t£ xal -jcoXtTeudiJLevot [jL0)(9Y)pwq » (2). 

Quinctius vero, semper Graecorum liberatorem se 
gerens, Corinthum advocavit civitatum sociarum legatos 
et ad eos retulit, « utrum Argos ab Nabide occupatos 
« pati vellent sub ditione ejus esse, an aequum censerent 
« nobilissimam vetustissimamque civitatem, in media 
€ Graecia sitam, in libertatem repeti ; » addidit « hanc 

1. Liv., XXXni, 4345. - JusTiN., XXXl, 1. 

2. Strab., Vni, V. 5. 



Digitized by VjOOQIC 



— 59 — 

€ consultationem tota de re pertinente ad eos esse, et 
« se staturum eo quod plures censuissent ». Legatus 
jEtoIorum, qui oranino aliter quam Achaei et Athe- 
nienses sentiebant et Romanos Graecorum negotiis tam 
potenter et efficaciter interesse aegre ferebant (1), per- 
fidiiae et tergiversationis imperatorem insimulavit, quum 
Argos et Nabim causam manendi in Graecia faceret : 
« Deportarent Romani iegiones in Italiam ; ^lolos pol- 
« liceri aut conditionibus etvoiuntate suaNabimpraesi- 
« dium Argis deducturum, aut vi atque armis coacturos 
« in potestate consentientis Graeciae esse.»Haec verba 
multorum indignantium clamorem moverunt nec impe- 
diverunt quominus de Quinctii sententia plerique cen- 
serent et bellum commune decernerent. Decem milHa 
Achaeorum ad exercitum Quinctii accesserunt, qiii non 
longe ab Argis castra locavit. Pythagoras vero, qui 
animum et virtutem ducis gerebat, cautionem adhibuit, 
utrasque arces et ioca alia opportuna munivit, motum 
ab optimatibus factum compressit, imo impetum fecit 
ex oppido. Quinctius, cumfrustra exspectasset si quid 
novi tumultus oriretur, cum Aristaeno Achaeorum prae- 
tore consensit ut tyrannum ipsum, caput beili, et Lace- 
daemonem peterent. Itaque, Argivorum campo vastato 
et messibus convectis, profecti sunt. Mox quoque dis- 
cessit Pythagoras, ad Nabim juvandum,cum millemer- 
cenariis et duobus millibus Argivorum, ceteris relictis 
Timocrati Pellenensi, cujus fide tyrannus saepe in 
negotiis magnis usus erat (2) . 

Ex quibusdam Strabonis et Livii locis potest probabi- 
liter confici Romanos in Laconia invenisse certos sul 
fautores inter optimates et praecipue ilotas ac perioe- 

1. Cf. Liv., XXXIII, 35. 

2. Liv., XXXIV, 22-26, 29. — Polyb., XVII, xvii, i. 



r- 



Digitized by VjOOQIC 



— 60 — 

cos (1). Ut ait Livius, inter omnes constat in civitatibus 
optimum quemque Romanae societatis fuisse (2). Ex 
perioecis et ilotis, qui tyrannis iion grati in ordine suo 
relicti erant, Spartanis sine dubio ut olim invidebant, 
vel potius viris undique adscitis, seu indigenis,seu alie- 
nigenis, quos Nabis favore amplectebatur. Perioecos 
vero et ilotas ssepe pecuniosos fuisse memento. Ergo, ut 
olim Epaminondae, Romano Lacedsemonii nonnulli 
auxilio fuerunt. 

T. Quinctius Fiamininus Peloponnesum cum cunctis 
copiis suis petivit, quibus juncti milie et quingenti 
Macedones a Philippo missi, Thessalorum equites qua- 
dringenti, et Lacedaemoniorum exsules permulli, quo- 
rum princeps erat Agesipolis, regno olim a Lycurgo 
exutus. Praeterea L. Quinctius propraetor, Titi frater, ab 
Leucade quadraginta navibus venerat, necnon Rhodii et 
Eumenes rex classes paratas offerebant. Ne multa, 
T. Quinctio quadraginta miliia hominum erant. Quo 
audito, Nabis, non fracto animo, studiosissime restitit. 
Duo millia Cretensium delectorum, tria millia stipen- 
diariorum, decem millia ex omni ordine incolarum in 
armis habuit, et fossa valloque urbem munivit. Octo- 
ginta fere optimatum, pro suspectis habitos, et coram 
populo arreptos, « donec ea quse instaret tempestas prae- 
teriret » custodiendos esse pronuntiavit : nocte sequenti 
omnes occisi. Ilotarum nonnulli, transfugere voluisse 
insimulati, sub verberibus interfecti sunt. Hoc terrore 
Nabis proditionem intestinam impedivit (3). 

1. V. infra quomodo optiinates et ilotas suspectos Nabis tractaverit. 

2. Liv., XXXV, 34. 

3. Liv., XXXIV, 26-27, 38.— De L. Quinctio tunc ppopraetore, v. 
DiTTENBERGER, 200, sub nota 9. — Idem sub u^ 203 titulum edidit 
exsculptum a militibus qul cum Eumene contra Nabim stabant. 



Digitized by VjOOQIC 



— 61 - 

Resistere et hostem tantum fatigare tyrannus consti- 
tuit : itaque Romanis ad Eurotan amnem iter esse sivit, 
Ut vero juxta urbis muros castra metari coeperunt, eos 
incautos aggressi mercenarii Nabidis loco primum com- 
nioverunt, et deinde, Romanis ad pugnam instructis, 
pedem retulerunt. Haud aliter, postera die, quum 
Quinctius sub Menelaii montis radices copias suas duce- 
ret, Nabidis mercenarii impetum fecerunt in extremum 
agmen, cui Ap. Claudius praeerat; at quidem,nuncpru- 
dentes et parati, Romani signa statim converterunt et 
in aciem processerunt; in justo praelio victi, mercenarii 
partim fugati sunt, partim caisi. Postea in urbe Nabis 
copias servavit, et T. Quinctium popuiabundum agros 
usque ad mare pervenire passus est. Interim L. Quinc- 
tius maritimae orae oppida sui juris faciebat; ibi praeci- 
pue praepollebant faventes Romanorum partibus. Urbes 
multae in fidem ac ditionem populi Romani voluutate se 
dederunt. Oppidum tamen munitissimum Gythium 
L. Quinctius, Eumene rege et Rhodiis juvantibus, terra 
et mari oppugnare debuit. Gorgopas enim, qui apud cives 
urbis plurimum auctoritatis habebat, resistere decrevit, 
et Dexagoridan, Romanorum fautorem praecipuum eis 
urbem tradere molientem, interfecit. Quum tamen 
T. Quinctius ipse appropinquavit, Gorgopas partes quas 
abhorruerat sequi et in deditionem venire coactus est. 
Quae res ubi nuntiata est, Nabis desperavit saluti, 
quanquam Pythagoras modo cum auxiiiis accesserat. 
Ab imperatore coUoquium impetratum est. Tyrannus 
T. Quinctium delenire frustra contendit, quumpraeten- 
. deret se, post fcedus cum Romanis factum, eis nullum 
detrimentum attulisse. Eum vero T. Quinctius gravius 
refellit, et reprehendit quod nimis avidus et crudelis, 
ambiguo animo et ancipiti fide semper esset, atque, in 



Digitized by VjOOQIC 



— 6« — 

mari quod haberet infestum Romanis ipsis non abstine- 
ret. Aristaenus, Achaeorum praetor, eum hortatus est ut 
sibi consuleret et imperiumdeponeret. Nox diremit col- 
loquium. Postera die, Nabis proposuit se Argis praesi- 
dium deducturum et captivos perfugasque redditurum. 
Tum Quinctius cum sociorum principibus habuit consi- 
lium; plerique censuerunt tyrannum esse tollendum; 
sed imperator videbat obsidionem fore diuturnam, 
Antiochum vero Syriae regem cum magnis copiis in 
Europam transisse et jam minis uti; praeterea inchoati 
belli victoriam novo consuli fortasse tradere nolebat. 
Itaque sociis ostendit rem fore longi temporis, magni 
laboris et haud parvi sumptus, atque impetravit ut curam 
pacis cum tyranno faciendae ei permitterent. Nabidi igitur 
conditiones obtulit, de quibus infra dicendum erit. Ad 
summam, tyrannum volebat non solum ea quae jam pe- 
pererat omittere, sed spem praepoUendi omnino abjicere, 
navibus et oppidis maritimis demissis. Tunc manifes- 
tum fuit quam fideliter plerique Spartae urbis populares 
Nabidis fortunam sequerentur : hi enim, quanquam 
reducendorum exsulum mentio nuUa a Quinctio facta 
erat, se debilitari et affligi arbitrati sunt, debilitato et 
afflicto duce. Livius (qui supra dicit Nabim metu et acer- 
bitate poenarum tenuisse animos, quoniam ut salvum 
vellent tyrannum sperare non posset) (1), nunc cogitur 
secum ipse pugnare et enarrare qua ratione incolae et 
mercenarii, conditionibus fama propemodum cognitis, 
indignabundi tumultuati sint, et in concione interrogati 
quid facere vellent, una voce bellum geri jusserint, 
atque, certaminis avidi, statim jacula emiserint ut 
Romanis dubitationem quin bellandum esset tollerent. 

1. Liv., XXXIV, 27. 



Digitized by VjOOQIC 



— 63 — 

Nabis, in ^tolorum auxilio fortasse posita spe, confi- 
dere rursus cceperat et hanc populi significationem invi- 
taverat. Per quatuor dies crebras ex oppido eruptiones 
facit, sed parum proficit. Quid postea actum sit in diver- 
sum auctores trahunt. Sunt qui, ait Livius, tradant 
tyrannum castra posuisse adversus Romanorum castra, 
et, multis diebus per dubitationem consumptis, ad 
extremum acie confligere coactum, eo praelio victum 
pacem petivisse, cum cecidissent quindecim millia mili- 
tum, capta plus quatuor millia essent. Livius vero in 
traditionem frequentiorem et verisimiliorem transivit. 
Quinta die, in praelium venerunt justum, sed parum 
cruentum; paulo post, Quinctius urbem tripartito 
aggressus est, et viribus praistantior Lacedaemonios 
oppressisset, nisi Pythagoras succendi aedificia proxima 
muro jussisset. Imperator, metuens ne jam ingressi 
milites a ceteris intercluderentur, receptui canere jussit 
et Romanipedem retulerunt. At.quumlocostaretetope- 
ribus urbem saepiret, Nabis animum abjecit et hostium 
potestati se permisit. Eodem tempore, in Argivorum 
civitate optimatum res resurrexit et Lacedaemonii pulsi 
sunt(l). 

Nabis igitur subivit conditiones quas paucis ante die- 
bus recusaverat. 

L Oppidis Argivorum quae adhuc occupabat et civita- 
tibus omnibus quae in fidem ac ditionem populi Romani 
se tradiderant tyrannus praesidia deduxit. Sociis Roma- 
norum civitatibus reddidit captivos, perfugas, mancipia 
et quaecumque paraverat. 



1. Liv., XXXIV, 28-41. — ZoNARAS (IX, 18) breviter Untum com- 
plexus est narpallonem Livli vel fortasse Polybii. 



r 



Digitized by VjOOQIC 



— 64 — 

IL Spes praepollendi abjecta est. iErarinm fere ex- 
haustum est, qaum ingentes pecuniae imperarentur. 
Talenta enim centum argenti in praesenti, et quinqua- 
ginta talenta in singulos annos per annos octo solvenda 
erant. Tyranno interdictum est de ullo oppido vel cas- 
tello in suis alienisve finibus condendo, de societate 
ulla instituenda, de bello gerendo. Maxime autem 
omnium ea res offendit, quod civitatibus maritimis 
reddere naves quas illis ademerat, et reliquam classem 
imperatori tradere debuit, quum navem nuUam praeter 
duos lembos servare posset ; quod praeterea urbes quas 
in Creta habuerat Romanis dedere et oram ipsam 
Laconiae maritimam omittere coactus est, cujus tuendae 
Achaeis a T. Quinctio cura est mandata. 

III. De exsulibus in regionem Nabidi relictam redu- 
cendis nulla mentio fuit. Sed habitare in Laconicae orae 
oppidis castellisque potuerunt, et eos sequi liberis et 
uxoribus licuit, si vellent (1). 



1. Liv., XXXIV, 35 ; XXXV, 12, 13, 26 ; XXX VIII, 30.— Quae omnia 
profccto acta »unt annl 195 autumno. — Curtius de his sic locutus est : 
« Die Datiirliche Gliederung der Landscbaft wurde die Grundlage einer 
« politiscbcn Trennung, und die Spartaner, statt vomBinnenlande aus die 
« Umlandc zu beherrschen, sassen nun wie ic einem Gefangnisse, ringsum 
« von feindlichen Ortscbaften umgeben und durcb sie vom Meere und 
« den Nacbbarlandscbaften abge8cbnittcn.»(Pe/opo7inwo*,II, 214.) Curtio 
non acccdimus. Spartani non fuerant«ring3um von feindlichenOrtscbaflen 
« urnK<;ben », quum postea de finibus cum Messeniis et Megalopolitanis 
litiKJivissei^t. V. inf^a p.85 et 95.Dicit solummodo Uvius maritima oppida 
Nibidi adempta esse. PraBtepea, quot numero Nabidi adempta fuerint, 
quoBve nomiiia, non patct. PrsBter Gythium et Lan, nullum ab historicis 
rcfertur. IIjdc oppida omnino eadem esse ac Eieutherolaconum clvitates 
noli putare,qiium Eleutberolaconum societas longe posteriusinstituta sit. 
V. Infra p 1)4. PrcDlerea Nabim oppidis maritimis solummodo exutum 
essc, moditcrraneas autem nonnuUas urbes, ut Geronthras et Marium, 
In Elcuthorolaconum concilio fuisse satis constat (Pausan., III, xxi, 7). 



Digitized by VjOOQIC 



— 65 — 

Ut fides interponeretur, Nabis obsides dedit quinque, 
filium in iis suum Armenem, qui postea ante currum 
Quinctii triumphantis ivit et apud Romanos mortuus 
est. Sex mensium induciae sunt pactae, dum Senatus 
auctoritate pax confirmaretur. Circa anni 19 i mensem 
martium, Romam advenerunt Nabidis legati, et confir- 
mationem impetrarunt (1). 

Achaei et -^toli ipsi segre tulerunt Nabim, Quinctii 
<5lementia, etiamnunc regnare, « non suae solum patriae 
« gravem, sed omnibus oirca civitatibus metuendum », 
et populum Romanum « Nabidis dominantis satelljjtem 
« factum » . T. Quinctius, in concione Corinthi convocata, 
se excusavit quod videretsine excidio reliquorum Spar- 
tanorum Nabim non periturum. Aliis quoque de causis 
ita se gesserat : homo temperatus erat et medius, et, 
ut jam dixi, famae cupidus, ergo non is qui alii duci 
victoriam jaminchoatam dederet (2). 

Ceterum Quinctius sincere credebat se Nabim velut 
exsanguem et innoxium reliquisse (3). Non vero recte 
credebat. Tyrannus enim, inclusus suis prope muris, 
nec facile pacem ferens, proximam arrepturus erat 



Ex his vero non coUigendum est Nabim a Lacedaemoniis mediterraneis 
dilectum et adjutum esse. Perioecos et ilotas Romanis omnes favisse 
dicitSxRABO (VIII, V, 5). Orae populares libertate a Quinctio data gavisi 
sunt. Inventus est titulus de statua posita T. Quinctio Flaminino Gythea- 
tapum conservatori (Dittenberger, 199). 

1. Liv., XXXI V, 35, 40, 43, 52. — Polyb., XX, xiii, 4; XXI, ix, 10. 
— DiODOR., XXVIII, 12. 

2. Liv., XXXIV, 41, 48-49. — Diodor., XXVIII, 12. — Plut., Fla- 
min , XIII, 1-2. Quibusdam historicis recentioribus si credis, Senatus 
Nabim haerentem visceribus Graeci3e,ut ea debilitaretur, ex industria reli- 
quit. Sed Livius (XXXIII, 45) plane exponit Senatum Quinctio quod ad 
Nabim attiueret omnino permisisse, quum rem arbitrarctur noo ita 
magni momenii ad summam rempublicam esse. 

3. Liv., XXXIV, 49.— JusTiN., XXXI, 3. 



Digitized by VjOOQIC 



— 66 — 

occasionem fcederis solvendi. iEtoli autem, qiri paulo 
postNabim victum amicitiam populi Romani deserue- 
rant, necessitate coacti in concordiam rediverunt cum 
tyranno, quem olim toUi voluerant, at nunc Romanis 
oflensum non sine gaudio videbant. Itaque Damocritus, 
ab eis missus anno 193, Nabim admonuit ut occasionem 
non praetermitteret, quum Romani nuUam legionem in 
Graecia haberent. Non quidem addidit alios iEtolorum 
iegatos eodem tempore Philippo et Antiocho arma 
suadere; Nabis enim tanto belio illigari fortasse non 
voiuisset. Imo contra dixit Gythium oppugnari posse, 
necpropter hoc dignam causam existimaturos Romanos, 
cur iegiones iterum in Graeciam mitterent. Nabis, haud 
magno negotio persuasus, in maritimis oppidis sedi- 
tiones concitare coepit, et, teste Livio, alios principum 
donis ad suam causam perduxit, alios pertinaciter in 
societate Romana manentes occidit. Denique Gythium 
obsedit. Achaei, quibus harum civitatum tuendarum 
cura incubuerat, tyrannum ne pacem turbaret monue- 
runt, sed frustra, et ad Senatum, qui ea nuntiarent, 
legatos miserunt (1). 

Anno igitur 192, Senatus Atilium praetorem cum 
classe in Graeciam misit ad tuendos socios. Achaei vero, 
dum haec agerentur, auxilio Gytheatas juverant, sed 
beilum tyranno indicere non ausi erant, adeo jam 
Romanorum auctoritatem subibant! Interim Nabis 
Achaeorum agrum vastavit et Gythii acriter obsidioni 
institit. Ne praesidia in oppidum mari introducerentur, 
rursus comparavit classem, modicam quidem, tres 
tectas naves et lembos pristesque, et quotidie remigem 
militemque simulacris navalis pugnae exercuit. Quum 

1. PoLYB., Fragm, hUt.^U. — Liv., XXXIII, 49; XXXV, 12-13. — Jus- 
TiN., XXXI, 3. 



Digitized by VjOOQIC 



— 67 — 

t 

legati reducesnuntiavissent Romanos classem'missuros, 
Achaei Sicyone concionati ad bellum gerendum inclina- 
runt. T. Quinctius, qui tunc in Graecia iterum, legatus 
populi Romani, erat, Achaeos hortatus est ut classem 
Romanam exspectarent. At Philopoemen qui, e Creta 
insula regressus, praetor factus erat, metuens ne 
(jythium caperetur, ab Achaeis impetravit ut oppidum 
illud sine mora sublevaretur. Rudis rei navalis, navem 
praetoriam legit et conscendit quadriremem vetustate 
labentem et jam putrem, quae post quadragesimum 
annum in mare est deducta. Statim Nabis naves suas 
novas et firmas et nautas peritos obviam Achaeorum 
classi misit; primo incursu, quadriremis divulsa est, 
capti fere omnes qui in navi erant, Philopoemene ipso 
vix elapso. Quibus visis, cetera classis Achaeorum 
fugit(l). 

Sane quidem Nabis putabat Phiiopoemenem non 
eum esse qui animum abjiceret etnunc Laconiam terra 
invadendam moliri. Itaque ab obsidione Gythii tertiam 
partem exercitus ad Pleias duxit. Sed ibi Phiiopoemen 
noctu et improviso Lacedaemonios dormientes oppressit 
et mox profligavit. Postea, Tripoli agro depopulato, 
ad Lacedaemonem ivit, ea mente ut Nabim ab obsidione 
Gythii abduceret, et castra promovit ad Barbosthenem 
montem, decem millia passuum ab Lacedaemone. 
Interim vero Gythium fuit a Nabide captum et occu- 
patum, qui^ cum fere omnibus copiis suis inde pro- 
fectus, Achaeis occurrit tunc Lacedaemonem petentibus 
et longo agmine in arctis iocis decurrentibus ; eos impa- 
ratos fortasse vicisset nisi, nocte interveniente, incon- 
sulte procrastinasset. Postera die, expedita manus 

1. Liv., XXXV, 22, 23, 25, 26.— Justin., XXXI, 3. — Plut., Philop., 
XIV, 1-5. — Pausan., VIII, L, 6-7. 



Digitized by VjOOQIC 



— 68 — 

praelium inire et pedem referre a Phiiopoemene jussa 
pertraxit Nabidis auxiliares ad iocum insidiarum 
nocte instructarum. Multi interfecti sunt. Tum Nabis ad 
urbem muniendam cum robore exercitus profectus est. 
Ceteri, Pythagorae relicti ut hosti moram facerent, 
lurbatis ordinibus abscesserunt. Testc Livio, ita multi ab 
Achaeis csesi captique sunt, ut vix quarta pars de toto 
exercitu evaserit. Attamen Nabim cum deiectis copiis 
in urbe inclusum oppugnare Philopoemen non ausus 
est. Dies prope triginta vastandis Spartanorum finibus 
consumpsit (1). Quid postea actum sit in disputationem 
venit. Si Livio credis, Philopoemen, debilitatis tyranni 
viribus, domum rediit; nihil amplius hic auctor addit. 
Pausanias vero Nabim inducias cum Romanis pepigisse 
asserit. Plutarchus tandem, in Vita Philopoemenis^ 
Quinctium, praetoris victoriam quum aegre tulisset, 
intervenisse et pacem cum tyranno fecisse affirmal; ego 
credo res prope ita fuisse. Livius ipse infra his verbis 
usus est : « Achaeorum Philopoemenem principem 
€ aemulatione gloriae in bello Laconum infestum invi- 
€ sumque esse Quinctio credebant ». Plutarchum quasi 
hoc bellum cum bello intra annum 195 a. C. gesto 
implicavisset historici rccentiores arguerunt, mea sen- 
tentia, immerito (2). In Vita Philopcemenis certamina 
anno 195 instituta omisit, quia Philopoemen tunc 
abfuerat; bellum autem anno 192 gestum, de quo nunc 
dicimus, in Vila Flaminini tacitum praeterivit et in 
Vita Philopoemenis solummodo narravit, quia non 
primas partestunc Flamininus tulit. Ergo, auctore Plu- 
tarcho^ censeo a Quinctio Philopoemenem in receptum 

l.Liv., XXXV, 27-30. — Pausan., VIII, l, 8-9. — Plut., Phitop., 
XIV, 6-11. 
2. Cf. Hertzberg, op. cit.y I, 111, sub n. 2. 



Digitized by VjOOQIC 



— 69 — 

coactum esse, et Nabim iterum a Romano salutem acce- 
pisse. Ceterum Hertzberg in eadem sententia est; cur 
autem Plutarchum erroris insimulet etejus tamen dicta 
sequatur non discernimus (1). 

Attamen non credimus firmam pacem factam esse. 
Induci* solum,ut aitPausanias, sunt pactae. Postea enim 
Nabis, incertus et suarum rerum trepidus, ab ^Etolis 
sine intermissu auxilia petivit, quum his auctoribus 
arma movisset. ^Etoli vero, qui pacisci cum Romanis 
nolebant et bellum tunc parabant, Nabidi ut a Quinctio 
defenso irati, tyrannum e medio tollere constituerunt. 
Eo occiso, se Spartam in potestatem facile habituros 
fortasse sperabant. Alexamenus igitur, missus ab 
^tolis, cum mille peditibus et triginta delectis equi- 
tibus advenit, quasi auxilia petita adduceret, et Nabim 
milites inspicientem interfecit. (Circa annum 192 
a. C. exeuntem) (2). 

Ita periit dolo Nabis tyrannus, qui novis motibus 
Spartanoriim civitatis statum mutavit, rem numma- 
riam constituit, exercitum ordinavit valentiorem, clas- 
sem composuit et in mari dominatus est, ad summam 
quindecim annos Achseos assidue lacessivit et fortunae 
obstitit. Omnia sua sustinuit, non solum per externos 
mercenarios, sed etiam per egentes quibus opem tu- 
lerat, et per servos quos in libertatem vocaverat. Cum 
Cleomene haud sentiens, plebis prsesidioin Peloponneso 
summa petivit. Inspicimus Spartanos eo regnante se 
liberos gessisse, quum Achaei jam Romanis servire 
coepissent et vix eorum dignitatem Philopoemen susti- 

1. Liv., XXXV, 30, 47. — Pausan., VIU, l, 10. — Plut. PhUop., 
XV, 1-3. 

2. Liv., XXXV, 34-35. — Gf. Pausan., VIII, l, 10. - Liv. XXXV, 
41 : « Jam fere in exitu anaus erat. » 



Digitized by VjOOQIC 



— 70 — 



neret; ex his apparet plebem plus quam optimates ad 
patriam tuendam valere. Sed plebi ducibus praestan- 
tibus opus est. Nabide statim mortuo, res Spartanorum 
dilapsa fuit. 



Digitized by VjOOQIC 



CAPUT IV 



EPITOME 



Philopoemen concilio Achseorum communi Spartanos 
inserit, Spartani inter se discrepantes confugiunt 
omnes ad Romanos^ qui et plebeios a Philopcemene in 
exsilium ejectos et optimates a plebe pulsos restituunt. 
Confusae res Spartanorum ; Chderon vulgus turbat, At 
inter Graecorum civitates maximis malis oppressas, 
Sparta minus aegrotat. 

^toli, Nabide occiso, non solum non excusationem 
paraverunt nec uUam rationem egregiam obtenderunt, 
at sua tantum natura utentes, praedari coeperunt. Spar- 
tani irati eos interfecerunt. In hac tanta rerum confu- 
sione, Philopoemen cum exercitu Spartam advenit. 
Tunc optimates qui etiamtunc in urbe vivebant sibi 
conciliavitet,invita plebe, Spartam Achaeorum societati 
adjunxit. Plures annos Philopoemen pro domino se ges- 
sit erga Spartanos, principibus adjuvantibus. Domus et 
bona Nabidis vendita sunt. Fortasse ephori sunt resti- 
tuti. Quod ad Heraclidarum principatum attinet, Livius 
asseveratLacedaemoniosnonnullos,post Nabim caesum, 
quum -^tolos exturbare vellent, regii generis puerum 
quemdam, olim educatum cum liberis tyranni, adsum- 
psisse et in equum imposuisse, ut caput agendae rei esset. 



Digitized by VjOOQIC 



— 72 — 

Nec vero PhilopoBmen nec optimates regem eligere 
voluerunt, qui forte tyrannus fieret (1). 

Ita Spartani, tamdiu pertinaciter infensi Achaeis, 
nunc eorum concilio communi jungebantur. Id profecto 
non optime actum est cum Achaeis, quos assidue con- 
turbatos plebs Spartanorum tenuit. Quum Philopoemen, 
ut olim Antigonus, eos innocuos facere vellet, haud 
magis quam Antigonus ex sententia rem gessit. Sparta- 
nos enim fortunae poenitebat, ut post Cleomenem fuga- 
tum. Nam exsules plerique in ora Laconia3 habitabant,^ 
civitati minabantur, nec immerito sperabant se a Phi- 
lopoemene suo fautore mox reducendos. Praeterea res- 
publica longe turpius quam post Sellasianam cladem 
depressa erat, quum nunc oram et portus omisisset. Id 
aegre patientes Spartani ad novas res conspiraverunt, ut 
exsules averterent et liberum ad mare aditum simul ac 
emporia et peregrinis mercibus receptacula habe- 
rent (2). 

Paulo post, anno 191 a. C, quum audivissent Antio- 
chum aliquid in Graecia profecisse, Spartani cogitave- 
runt de bello Achaeis et Romanis inferendo, adeo ut 
^toli, cum rege Syriae sermonem habentes, Spartano- 
rum amicitiam sperandam non injuria asserere possent. 
Quae quum ita essent, Diophanes, Achaeorum praetor, 
T. Quinctio assentiente, at Philopoemene quidem invito, 
Spartanos castigare constituit et Laconiam aggressus 
est. Philopoemen autem, iratus quod non audiretur, 
Lacedaemonem inivit et popularibus suasit ut consilium 
societatis mutandae abjicerent: quae Diophanes agere 
destinaverat non solum ad irritum ita redegit, sed, 

1. Liv., XXXV, 36. — Plut., Philop.y XV. — Pausan., VII, vm,4-5^ 
VIII, LI, 1. 

2. Liv., XXXVni, 30-31. 



Digitized by VjOOQIC 



— 73 — 

oppidi portis clausis, plane impedivit. Sic Philopoemen 
se gerebat, non quidem sordidi emolumenti causa, 
quumSpartanorumoptimatumdona altovultu rejiceret, 
sed valendi et auctoritatem habendi studio (1). Itaque, 
alio tempore,quumM. Acilius Glabrio consul ab Achaeis 
postularet ut Lacedaemonios a tyrannispulsosinpatriam 
reducerent, huic proposito Philopoemen obstitit, quan- 
quam exsulibus indulgebat; satis enim habebat suspen- 
sum tenere Senatum qui his jiis regrediendi permi- 
serat (2). Attamen Spartanorum plebs,non illusa, Philo- 
poemenem haud immerito existimabat sibi repugnare et 
occasioni exsulum restituendorum imminere. 

Anno 189 a. C. exeunte, Spartanorum plebs jugum 
Achaeorum excutere et Romanos vocare constituit. 
Achaeos a Romanorum amicitia disjungere utilitatis 
suae causa conati sunt, et enim e Graecorum incommodo 
suam occasionem eo tempore et postea petiverunt. Qua- 
mobrem vicum Laconicae orae nomine Lan improviso 
occupaverunt. Ab incolis postera die expulsi sunt. At 
Lacedaemonii in hac regione habitantes et praecipue 
exsules, rerum suarum trepidi, ab Achaeis auxilium 
rogaverunt, et Philopcemene adjutore, decretum impe- 
traverunt ad exposcendos Spartanos qui vicum oppugna- 
verant et fcedus vioiaverant. Quo imperio tam superbo 
statim nuntiato, Spartani furentes triginta optimates 
Philopcemeni et exsulibus faventes interfecerunt, decre- 
verunt renuntiandam societatem Achaeis et M. Fulvium 
consulem oraverunt ut veniret in Peloponnesum ad 
urbem Lacedaemonem in fidem ditionemque populi 

1. Appian., De reb. Syriac, XII. — Plut., Philop., XV, ti-ll ; XVI, 

1-2. — PaUSAN., VIII, U, 1-2. — POLYB., XXI, XV. 

2. Plut., Philop., XVII, 4. — Pausan., VIII, li, 4. — Polyb., XX, 
xn, 4. 



/" 



Digitized by VjOOQIC 



— 74 — 

Roxnani accipiendam. Achaei vero bellumSpartanis intu- 
lerunt et eorum fines vastaverunt. 

Romani, etiamnunc incerti quid in Graecia agendum 
esset, animo pendebant. M. Fulvius, quum Spartanos 
tanta offerentes repellere non veilet, utramque partem 
bello abstinere et legatos Romam mittere jussit. Legatis 
audilis, responsum Senatus reddidit perplexum. Romanis 
fluctuantibus, Philopcemen occasionem non amisit rem 
conficiendi. Praetor iterum factus, exercitum coUegit, et 
veris anni 188 initio, cum exsulibus Laconiam inivit, et 
legatos misit ad auctores defectionis deposcendos. Qui 
se permiserunt, fide accepta a legatis vim abfuturam, 
donec causam dixissent, et cum quibusdam aliis iverunt. 
At ex his octoginta ab exsulibus furentibus et Achaeis 
apud Compasium interfici Philopoemen aut non potuit 
aut noluit prohibere. Praeterea Spartanis conditiones 
constituit graves atque acerbas. 

L liotae et peregrini quos Nabis civitate vei agris 
donaverat bonis exuti et terra Laconica pulsi sunt. Tria 
millia ex his, quum discedere abnuerent, praetor com- 
prehenditet vendidit. NonnuUi absentes capitis damnati 
sunt. Exsules contra, et in iis Areus et Alcibiades, de 
quibus infra saepe loquemur, fuerunt reducti. 

n. Spartanos in perpetuum conficere et proterere 
Philopoemen decrevit. Itaque muros urbis dirui jussit, 
et quae res cives acerbo dolore aiBfecit, Lycurgi leges 
moresque abrogavit, ut Achaeorum disciplinam adoies- 
centes acciperent eorumque legibus et institutis assues- 
cerent. 

III. Denique agrum Belbinatem, jamdiu in contro- 
versiam adductum, restituit Megalopolitanis, perpetuis 



Digitized by VjOOQIC 



— 75 — 

Lacedaemoniorum adversariis; imo in Megalopoli urbe, 
cum pecunia ex ilotis venditis redacta porticum quam 
Spartani diruerant refecit, eorum submissorum monu- 
mentum (1). 

Ex his rebus Plutarchus collegit Philopoemenem sic 
paratum semper f uisse ut ob iram beneficia sua tplleret (2) . 
Nosmet credimus PhilopcBmenem Spartanorum civitati 
olim temperavisse tantum ea mente ut aliquando eam sua 
voluntate mutaret. Piebem vero, quae oram maritimam 
occupare et exsules e Laconia pellere volebat, proterere 
decrevit et negotium bene gessit, quum non solum ora 
extra Spartanorum dominium manserit, sed etiam 
exsules in patriam reducti et audacissimi inter plebeios 
interfecti sint. 

Haec autem victoria ad breve et exiguum tempus lata 
erat. Mox Achsei viderunt fore ut a se voluntas Roma- 
norum, Spartanorum ope, abalienaretur, atque, ut ait 
Livius, ex hostibus eos accusatores factos, et periculum 
esse, ne victi magis timendi forent, quam bellantes fuis- 

1. Liv., XXXVIII, 30-34. — Gf. Polyb., XXI, xvi; XXIII, i, 1 ; XXIV, 
IV, 5. - Plut., Philop., XVI, 3-6. — Pausan., VII, viii, 5, ix, 2 ; VIII, 
Li, 3. — DiODOR., XXIX, 17. — Vepislmile est ^gyticum quoque agpum a 

.Philopoemeae adjudicatum esse Megalopolitanis. Belminate et ^gytico, 
quaB arabo Parrhasiopum fuerant, Lacedaemonii jamdiu potiti epant. (Gf. 
ViCTOR BiSrard, De arbitrio inter liheras Grsscorum civitates, p. 12.) 
Quum Megalopolitani totum Parphasiopum agpum sibi vindicarent., Phi- 
lippus rex causam ipse disceptape noluit, sed ex civitatibus plupimis 
commune judicium instituit : Belmina Megalopolitanls adjudicatum fuit. 
(PoLYB., IX, xxxiii, 10-12. Cr. Liv., XXXVIIl, 34). Posterius Cleomenes 
castella exstpuxit in iEgytico et in Belminate agro et ibi praesidia collo- 
oavit ; Antigonus autem, ubi Peloponnesum inivit, praesidia pepulit et 
agros Megalopolitanis tradidlt. (Polyb., II, liv, 1-3). Deinde Belmina 
rursus occupaverunt Lacedaemoniorum typanni. (Liv., XXXVIII, 34). 
Suppa enim diximus a Lycurgo oaptum esse Athenaeum oppidum, quod, 
teste Plutarcho (C^eom.,IV, 1) in Belminate agro situm erat. 

2. Plut., Philop. et Tit, compar,^ I, 6. 



Digitized by VjOOQIC 



— 76 — 

sent. Etenim moenia diruta et Lycurgi leges adempt» 
omnes Spartanos oflFenderant (1). Praeterea quamque 
factionem poenitebat fortunae suae, quum Philopoemen 
exsulum reductorum conditionem et sortem statuere 
non curavisset. IUorum € veterum exsulum » (twv ipxaCwv 
cpOyaSwv), ul ait Polybius, alii asperiores volebant 
bonorum omnium a se ante habitorum in possessionem 
venire ; alii modestiores petebant ut sibi de suis bonis 
ad talenti aestimationem redderetur. Plebs vero deplo- 
rabat reditum optimatibus concessum, et plerique eos 
qui a PhilopcBmene pulsi erant, id est « novos exsu- 
les », in patriam reducendos esse existimabant (2). Ne 
multa, omnes Spartani ad novas res spectabant, 
omnes ad Romanos contra Philopoemenem confugere 
volebant. Senatus autem ad eos benigne audiendos 
paratus erat. Profecto enim multos Romanorum via a 
T. Quinctio inita fatigare coeperat ; ad aliam se trans- 
ferre cogitabant : ut quisque Graecia humanitate perpo- ' 
lita amicissime utebatur, et eam infirmam quoque esse 
clarissime deprehendebat, ita vehementissime cupiebat 
praedam illam tam egregiam et tam faciiem. Praeterea 
Spartani venerationem afferebant Romanis, qui ieges 
Lycurgi statiro cognitas valde sunt admirati. Ergo hujus 
reipublicae fortuna Romanos movebat, tam eos qui Grae- 
corum civitates subigere jam cogitabant, quam illos 
qui eas esse liberas etiamtunc volebant. 

Legatos inltaliam mittere coeperuntprimumSpartani 
qui novis exsulibus indulgebant. Anno 187 a. C., M. JE" 
milius Lepidus consul illos exaudivit et litteras quibus 
Achaeos increpabat eis dedit. Statim Philopoemen, ut 
Senatus voluntatem experiretur, Romam misitNicode- 

1. Liv., XXXIX, 35 et 33. 

2. POLYB., XXIV, IV, 1-5. 



Digitized by VjOOQIC 



77 — 

mum Eleum, qui responsum ad Achaeorum concilium 
pertulit et legit, ex quo intelligebatur displicuisse Patri- 
bus moenia Spartae diruta et caedem apud Gompasium fac- 
tam (i). Anno 185 ex Macedonia regressi sunt Q. Ceci- 
lius Metellus, M. Bebius et Ti. Sempronius, a Senatu 
legati ut querelas a Thessalis adversus Philippum dela- 
tas dijudicarent. Dum Graeciam transeunt, ab eis Spar- 
tani rogaverunt ut res considerarent. Quo tempore 
celebrabantur Nemeorum soltonia, id est anni 185/4 
hieme, coUoquium Argis habuerant cum Aristaeno 
praetore, PhilopcBmene, Diophane et ceteris Achaeorum 
principibus. Q. Gecilius Spartanos asperius quam par 
esset tractatos esse dixit et concilium Achaeorum com- 
mune convocandum petivit, ut injuriam emendarent. At 
Philopcemen recte omnia fuisse administrata affirmavit, 
et, eo auctore, visum est principibus concilium non 
dandum, quumper leges id non liceret, nisi a Senatu 
postuiatum, rogatione scripto mandata. Legati irarum 
pleni discesserunt et, omnia ordine exponentes Patri- 
bus, eos inclinaverunt ut Spartanis etiam atque etiam 
faverent (2). 

Anno 184 a. G.,omnes Spartani,et qui Nabim adjuve- 
rant,et exsules aPhilopoemene restituti, discordiaprae- 
termissa, conspiraverunt ad legatos Romam mittendos, 
in iis Areum et Alcibiadem. Illi demonstraverunt exhaus- 
tas esse vires civitatis, abducta per vim incolarum mul- 
titudine magna, muris dejectis, et civibus reliquis vera 
libertate exutis. ApoIIonidas Sicyonius, Achaeorum 
legatus, eos excusare frustra contendit. Patres enim 
Appium Glaudium in Graeciam miserunt, ut res dijudi- 

1. PoLYB., XXIII, I, 1-4; vn, 5-6. 

2. PoLYB., XXni, X. — Liv., XXXIX, 33. — Pausan., VII, viii, 6. — 
DiODOR., XXIX, 17. 



Digitized by VjOOQIC 



— 78 — 

caret. Quibus cognitis, Lycortas praetor commune con- 
cilium indixit Achaeorum, qui Areum et Alcibiadem, 
suo beneficio restitutos et sibi pessimam gratiam refe- 
rentes capitis damnaverunt, Paulo post Romanorum 
legati advenerunt. iisque Clitore in Arcadia datum est 
concilium. Romanis statim sese ostendentibus, mani- 
festum fuit quid sentirent, quum Areum et Alcibiadem 
secum producerent. Etenim Appius Ciaudius Achaeos 
gravissimis verbis reprehendit quod civitatem nobilissi- 
mam et legibus suis per gentes praeclaram tanta injuria 
protrivissent. Frustra Lycortas rationero facti probare 
contendit :« Non male, ait,civitati consuluimus, quum 
4: concilii nostri eam fecerimuset nobis miscuerimus, ut 
4c corpus unum et concilium totius Peloponnesi esset. > 
Appius vero, plenis minarum verbis usus, Achaeos 
damnationem Arei et Alcibiadis tollere coegit, et Spar- 
tanis concessit ut legatos de rebus suis penitus intros- 
piciendis Romam mitterent, quauquam decreto Achaeo- 
rum publico interdictum eriat ne qua ex communi con- 
sessu civitas privatam legationem moliretur (1). 

Sentiebant enim Patres se, Areo et Alcibiade tantum 
auditis, res veras pernoscere non posse. Itaque suos 
quaeque factio legatos habuit. Lysis postulavit utomnes 
possessiones, quas optimates a Philopoemene reducti 
habuissent irrogati sibi exsilii tempore,eis restitueren- 
tur. Areus et Alcibiades, factionis modestioris procura- 
tores, solummodo petiverunt ut « veteribus exsulibus > 
de suis bonis ad unius talenti aestimationem redderetur, 
cetera bene meritis civibus assignarentur. Plebs vero 
Serippum et Chaeronem procuratores miserat. Serippus 
resistebat ne veteres exsules bona sua tota vel partim 

1. PoLYB., XXm, XI, 5-8; xii; argum. cap. v. - Liv., XXXIX, 35-37. 
— Pausan., VII, IX, 2-4. 



Digitized by VjOOQIC 



— 79 — 

reciperent; Chaeron autem, ad extremum prodiens, illos 
qui mortis damnati ab Achaeis aut in exsilium pulsi 
fuerant reduci voiebat . Omnes tandem reipublicae li- 
bertatem et resurgendi facultatem reddi poposcerunt. 
Senatus Appium Ciaudium, Q, Caecilium et T. Quinc- 
tium Flamininum delegit, qui controversiam cum Spar- 
tanorum legatis agitarent; quod arduum erat, quum 
optata inter se pugnarent, ac praeterea Romani ab 
Achaeorum voluntate omnino se abalienare non vellent. 
Denique tres viri hanc sententiam dixerunt, quae Spar- 
tanis magna ex parte satisfecit : 

I. Nabidis fautores qui a Philopoemene pulsi erant, 
vel, in fugam inclinati, absentes damnati mortis erant, 
in patriam reducti sunt, quum id vetaret Achaeorum 
decretum columnae inscriptum. Pronuntiatum estinique 
occisos esse quos Achaei occiderant. 

II. Optimates a Philopcemene restituti nihil amplius 
impetraverunt. 

III. Spartanis licuit mcenia reficere, et, ut mihi vide- 
tur, Lycurgi disciplinam rursus exercere. 

IV. Civitas in Achaico concilio mansit. At^ quod per- 
magnum erat, Spartani capitis judicia nonad Achaeorum 
concilium, sed ad exteros (idestad Senatum Romanum) 
deferre potuerant. 

Xenarchus, qui Romam ab AchaeJs missus erat, illas 
conditiones probare debuit, et, ut perficerentur, Q. Mar- 
cius in Peloponnesum legatus fuit. (In principio anni 
183 a. C.) (1). 

1. PoLYB., XXIV, IV. — Liv., XXXIX, 48. — Pausan., VII, ix, 5. — 
C{. Plut., Philop., XVI, 7. Senatus, quum Spartanis permitteret ad ezte- 



Digitized by VjOOQIC 



— 80 — 

Adscripticii igitur ab exsilio rediverunt. Nescimus 
quid facti sint ilii qui essent venditi. At manifestum 
est « veteres exsules » tum temporis rursus pulsos esse. 
Plebs eo alacrior exsultavit quod paulo post Philo- 
poemen a Messeniis adversus Achaeos turbatis captus et 
occisus est ; tum petulanter invecta est in Achaeos. Quum 
Achaei Messenios Philopoemenis interfecti auctores in 
exsilium pepulissent, Spartani exsulibus iiiis suaserunt 
ut confugerent ad Senatum Romanum, imo, Appio 
Claudio juvante, a Patribus impetraverunt scelestorum 
reditum (1). 

Ita plebs, ut tyrannorum tempore, valebat. Sed ei 
duces deerant, et Spartanorum fortuna jam ex Romanis 
tota pendebat. Veteres exsules necnon optimates qui in 
urbe manebant, quum in Romanis spem salutis pcne- 
rent, primum a Flaminino, qui Graeciam ante Philo- 
poemenem morluum transivit, sed, nullo mandato de 
his rebus aSenatu accepto, quidquam tentare non ausus 
est, deinde a Patribus auxilium petiverunt, qui, cer- 
tiores facti Achaeos contra Romanum esseaccensos, occa- 
sionem eorum terrendorum arripuerunt. Legationi enim 
optimatum responderunt id negotium ad se non perti- 
nere; quid haec perplexa verba significarent patefece- 
runt, quum legatis ab Achaeis missis nuntiaverunt. 



ros capitis judicia deferre, arbilrio utebatur, re jamdiu in GraBCorum mo- 
ribus posita. Gf. Vigtor B6rard, op, cit. Historicus ille beae ostendit 
Romanos, suam erga Graecos beaevolentiam prae se ferentes, et arbitros 
inter civitates se proponentes, decidere non tam arbilrio quam potentia : 
« Non arbitrio inter civitates usi sunt Romani priusquam Pyrrhus in 
« Italiam venerit. Gujus arbitrium repulerunt. At postea, Graecorum mo- 
« ribus jam assuefacti, huic novitati favere, postquam experiri poterant 
« quantum valeret ad hellenicas res perturbandas Graeciamque subigen- 
« dam » (P. 109-HO). 
1. PoLYB., XXIV, V, dS. — Liv., XXXIX, 49-50.- Pausan., VII, ix, 6. 



Digitized by VjOOQIC 



— 81 — 

« etiamsi vel Lacedaemonii aut Corinthii aut Argivi ab 
« iis se abjungerent, mirandum Achseis non esse,si nihil 
« ad se eam rem pertinere Patres ducerent».Ita Achaeos 
relinquebant et Spartanis libertafcem recuperandampaene 
suadebant. 

Ne Spartani hoc consilio uterentur, Lycortas praetor 
Achaeorum multitudinis concilium indixit Sicyonem. 
Quo ut ventum, deliberationem proposuit de decreto 
quo Spartani in societatem communem inserti erant 
columnae inscribendo et de veteribus exsulibus in pa- 
triam reducendis, exceptis Areo, Alcibiade et quibus- 
dam aliis adversus Achaeos ingratis. Quae a concilio de- 
creta sunt et statim Senatui ab Achaeis et Spartanorum 
factionibus nuntiata. Quum Achaei Areum et Alcibia- 
dem exclusissent, hanc facultatem arripuit Senatus 
impedimenta inferendi et nodos nectendi : itaque Cletin 
Diactorium legatuni, qui petebat exsules universos, 
nemine excepto, restituendos, exaudivit et ei litteras 
dedit, quibus Achaeos rogabat omnium exsulum revo- 
cationem. Achaei vero nihil movendum statuerunt. 
(AnnolSl a. C.) (1). 

Senatum non eum credebantqui idcirco negotium fa- 
ceret; sed errabant. Senatus enim, eventus beneficio 
utens ad se rebus Graecorum immiscendum, Achaeis ins- 
titit ut Areum et Alcibiadem reducerent. Inter Achaeos, 
alii, et praecipue Hyperbatus Callicratesque, Romanis 
favebant et exsequendi quod Patres scripserant erant 
auctores; alii vero,ut Lycortas, libertatemet dignitatem 
Achaeorum retinere contendebant. Anno 180, praetor 
Hyperbalus hanc rem in concilio rursus movit. Quum 
sententiis dissentirent nec judicium facere auderent, 

1. PoLYB., XXIV, x-xi; XXV, i, 5-12; ii, 1-5, 9-10; iii, 1-2, 4-5. - 
Liv.,XL, 2, 20. 

6 



r 



Digitized by VjOOQIC 



— 82 — 

Romam legatos miserunt ad illas sententias Senatui 
exponendas. Inter legatos erat Callicrates. Hic, occa- 
sionem amplexus imperii cupiditatis suae Romano- 
rum ope satiandae, Patribus suasit ut inter Graecos 
amicos suos et inimicos distingueret, et inimicis non 
parceret. Patres, his verbis moti, intellexerunt multos 
forsitan esse inter Graecos, qui ad Romanas partes tran- 
sire cogitarent. Itaque ad Achaeos scripserunt, hortantes 
ut Sparlanos exsules revocarent universos et Callicratem 
in exemplum assumerent. Ubi Callicrates in Pelopon- 
nesum reversus est, Senahis litteris metum populi Ro- 
mani omnibus incussit et, favorem tantum jactans, 
praetor creatus est. Ut primum inivit magistratum, 
exsules revocavit, qui beneficium illud commemorarunt 
titulo quodam nostris temporibus Olympiae efTosso. 
Putat Polybius Achaeorum rempublicam tum in deterius 
labi coepisse. (Anno 179 a. C.) (1). 

In illa turbulentissima tempestate quemadmodum res 
Spartanorum essent vix cogitari potest. Tredecimum 
annum, plebs erat extenuata et pulsa, dein restituta. 
Civitatem confusam et sine imperio trepidantem, omnia 
soluta, turbata, satis demonstrant quae Chaeron ad tyran- 
nidem occupandam expertus est. Adolescens. erat, in- 
fimo loco ortus, nec liberaliter educatus, sed gnavus et 
solers. Nabidis institutum sequi contendit. Anno 184 
ad Senatum Romanum detulit querelas plebeiorum a 
Philopcemene pulsorum. Fama hoc modo comparata, 
Spartam regressus, vulgus turbare et populariter agere 
coepit, apud plebem concionabundus. Nescio quo pacto, 
agrum quem Nabis sororibus ac conjugibus exsulum 
matribusque ac liberis concesserat, ipse infimis homi- 

i. POLYB., XXVI, I-III. — DlTTENBERaERi 213. 



Digitized by VjOOQIC 



— 83 — 

nibus arbitrio suo divisit;publica pecunia quasi privata 
abusus, vectigaiia profundere ausus est, absque ulia lege 
vel publico decreto vel magistratus auctoritate. Attamen 
demagogus adhuc erat, non tyrannus ; nam cives non- 
nulli id egerunt ut quaestores aerarii constituerentur, ad 
furta ejus deprehendenda. Chaeron vero Apollonidem 
quemdam, e coliegio quaestorum, interdiu e balneo 
redeuntem interfecit. Quo audito, Aristaenus, praBtor 
Achaeorum, Spartam profectus est, et Chaeronem dam- 
natum in carcerem demisit. Quae adolescens tentaverat 
parum profecerunt, nisi ad augendum apud Spartanos 
studium pacis et securitatis, vel impendio libertatis. 
(Anno 183 a. C.) (1). 

Romanis cum Perseo Macedonum rege pugnantibus, 
nescio quid egerint Spartani. Livius fert Leonidam La- 
cedaemonium, regii generis, cum Perseo communica- 
visse, et, litteris deprehensis, idcirco exsilio affectum 
ab Achaeorum concilio, postea regi aperte praesto 
fuisse (2). Ergo, his teniporibus, Spartani Achaeorum 
etiamnunc fuerunt socii, nec voluerunt, Leonida ex- 
cepto, Perseum juvare. Sine dubio armis non interfue- 
runt. 

Perseo victo, Graeciam miserandum inmodum senes- 
cere satis constat. Atrocissime certant pauperes cum di- 
vitibus. Proletarii, aere alieno demersi, infestissimi 
sunt optimatibus, qui sese diligunt et ad se omnia ra- 
piunt. Romanorum autem certum nunc est consilium 
Graeciam subigere : eorum fautores jam terrore domi- 
nantur (3). Tantis malis Spartanos non oppressos fuisse 

1. PoLYB., XXV, VIII. Agesilas quoque,Agide regaaate, vectigalia coe- 
perat decoquere (Plut., Agis, XVI, 1-2). At ephorus erat. 

2. Liv., XLII, 51. 

3. POLYB.. XXXVII, IV. 



Digitized by VjOOQIC 



— 84 — 

credo. Agro toties diviso, fere aequabiliter bona erant 
dispertita; idcirco Chaeronis incepta secus cecidere; 
praeterea populares omnes favebant Romanis, qui et 
plebeios a Philopoemene pulsos et optimates pulsos a 
plebe reduxerant, At Spartani pristinam imperandi cu- 
piditatem posuerant. Anno 167 a. C, Paulus ^Emilius 
Lacedaemonem adivit, 4: disciplina institutisque memo- 
rabilem » (1). Civitas illa jam 4: memorabilis » erat, 
et nihil amplius. 

1. Liv., XLV, 28. 



Digitized by VjOOQIC 



CAPUT V 



EPITOME 



Spartanos simultates perpetuas cum Achseis exercentes 
ad fcedm prorsus rumpendum Menalcidas hortatur. 
Senatus jussu ab . Achxorum societate secreti^ in 
supremo bello Romanorum tenent partes. 

In extremis libertatis Graecae temporibus, Achaeorum 
societatem Spartani sensim deseruerunt, in dies infir- 
miorem, et Romanis eorumque fautoribus continendis 
imparem. Dicit haud immerito Justinus Spartanos et 
Achaeos mutuum odium inter se habuisse (1). Circa 
annum 165 a. C. cum Megaiopolitanis, sine dubio de 
Belminate et ^Egytico agris, quos his Philopoemen 
anno 188 assignaverat, litigare rursus coeperunt. 
Hujus controversiae dirimendae curam Senatus Ro- 
manus dedit C. Sulpicio Gallo et M. Sergio, tunc in 
Asiam missis ; qui eam cognitionem rejecerunt ad Cal- 
licratem, protervum Romanorum fautorem (2). Quo- 
modo res postea se habuerint titulus Olympiae eflfossus, 
temporibus illis sine dubio tribuendus, sed truncus, for- 
tasse demonstrat (3). Particuias reliquas iegendo, vides 

1. JUSTIN., XXXIV, 1. 

2. PoLYB.jXXXI, IX, 7,— Pau8an.,VII,xi, l-2,sane errat quum inler 
Lacedsmonios et Argivos controyersiam fuisse asseverat. 

3. DiTTENBEROER, InschHften aus Olympia^ in ArehceoU Zeit.^ aniu 
1879, p. 127 et seq., sub. n» 259, 



Digitized by VjOOQIC 



— 86 — 

judicium ab arbitris fieri de JEgytico agro et, ul verisi- 
miie est, de Belminate (1); litigium autem non inter 
Megalopolitanos et Spartanos, sed inter Achaeos et Spar- 
tanos pendere (2) ; praeterea cemis ab Achaeis pecunia 
Spartanos esee mulctalos (3). Itaque putavit Ditten- 
berger, qui hanc inscriptionem edidit, Caliicratem cau- 
sam Megalopolitanis adjudicavisse; Laceda^monios vero 
huic sententiae non obediisse; tum, Megalopolitanis res 
repetentibus, Achaeos mulctam Spartanis dixisse ; quam 
quum solvere non vellent, denique, Romanis interve- 
nientibus, arbitros electos esse et sententiam pronun- 
tiavisse in hoc titulo expositam (4). Quae explicatio ad 
veri similitudinem esse nobis videtur. Ex hoc intelligi 
potest quot et quanta negotia Spartani Achaeis faces- 
serent. 

Societatis Spartanorum cum Achaeis omnino divellen- 
dae tempus a Lacedaemonio quodam nomine Menalcida, 
qui omniaad utilitatem suam referebat, fuit maturatum. 
De quo memoriam primum accipimus quum in ^gypto 
pro ambitioso et cupido se gessit : teste Polybio, angus- 
tiis regum JEgypti usus ad rem familiarem augendam, 
in carcerem ab eis conjectus est, deinde, post Perseum 
dpud Pydnamvictum, C. Popiliopetente, missus est(5). 
Libertatis et patriae compos, ad honores viam sibi mu- 
nivit, adeout anno 150 Achaeorumconciliipraetorfieret. 
Eodem anno, Oropii, qui nonum annum cum Athenien- 
sibuspugnabant, ab Achaeis auxilium petiverunt. Quum 
nihil impetrare possent, ad Menalcidam confugerunt et 

1. DiTTENBERGER, Inschviften^ 259, v. 35. 

2. V. 2. 

3. V. 5. 

4. DiTTENBERGER, loc. clt., p. 131. — RomanoruiTi nomen in v. 43 
jeperias. 

6. POLYB., XXX, XI, 2. 



Digitized by VjOOQIC 



— 87 — 

eum decem talentis oblatis ceperunt. Tum consilia com- 
municavit cum Callicrate qui, apud Romanos gratiosus, 
auctoritate ilorebat; hic autem, ea conditione ut dimi- 
dium pretii pacti sibi tribueretur, Menalcidam juvit et 
auxilium ab Oropiis petitum Achaiis suasit. Pecunia 
soluta, Menalcidas promissum non fecit et pretium 
totum sibi servavit. Callicrates vero accensus Menal- 
cidam judicio capitis apud Acbaeos concionatos arces- 
sivit, quasi faliacias composuisset ad Spartanos ab eis 
abalienandos. Ut periculum averteret, Menalcidas donis 
emere debuit Diaeum, qui proximus post eum prsetor 
factus erat (1). 

Res illae insigni infamia simul Caliicratem, Diaeum 
et Menalcidam in discrimen adduxerunt. Quid postea 
sit actumPausanias, incertus auctor, solus nobisnarrat. 
Credimus Menalcidam, quum fortunam suam apud 
Achaeos periciitari videret, Spartanos adhortatum esse 
ad foedus frangendum et plurimis parvo iabore fidem 
fecisse; — Spartanos autem ad Patres perpetuum de 
finibus jurgium detulisse, at Senatum respondisse se 
cognitionem tantum rerum capitalium exercere; — 
Diseum et Callicratem, quum flagitii memoriam bello 
abolere cuperent, suasisse ut Achaei Spartanos superbe 
tractarent et in jus illos vocarent qui consiliorum cum 
Romanis consociandorum auctores fuissent. Consilia 
cum externis gentibus consociare et Achaeorum societa- 
tem prodere capitale erat; Achaei quidem de capitalibus 
Spartanorum rebus, secundum sententiam a Romanis 
ipsis annol83Iatam, inquirere nondebebant; atDiaeus, 
recenti Patrum responso adulterato et in perversum 
emutato, asseverabat causas omnes, jussu Senatus, ab 

i. Pausan., Vn, XI, 4,7-8; xii, 1-3. —Gf. Polyb., XXXHI, i, 9; xii fl, 4. 



Digitized by VjOOQIC 



r — 88 — 

Achaeis dijudicandas esse.SpartaniDiaeum refuiavenmt 
et legatos qui rem ad Senatum referrent mittere volue- 
runt; quod Achaei non passi sunt (Ann. 149 a. C). 

Spartani autem, quum bellum adversus Achaeos 
sustinere soli non possent, in sermonem venerunt cum 
eivitatibus societatis nonnullis, at nullum auxilium 
impetrarunt. Tum civitatis senatores (ot yep^vTeq) abs 
Diaeo petere ut cives indicaret quos perturbationis 
auctores arbitraretur. Quatuor et viginti principum 
nomina edidit, qui, ad bellum vitandum, patria deces- 
serunt. Eos vix profectos Spartani capitis damnaverunt 
per speciem, ut Diaeo satisfacere viderentur necnon 
Achaeis judicium illud toUerent. Revera, exsules 
Romam se conferre jussi et Menalcidas missus ut 
Senatum rogaret eorum revocationem. Quae res ut 
cognita est, Achaei ipsi ad Patres Diaeum legaverunt, et 
simul Callicratem qui in itinere mortem obivit. 

Menalcida atque Di«o auditis, Senatus iegatos misit 
qui controversiam componerent. Sed ante legatos in 
Graeciam advenerunt Diaeus et Menalcidas. Uterque ad 
se omnia trahens Palrum in gratia se fuisse contendit. 
Diaeus enim dominium in Spartanos datum Acha^is a 
Senatu fuisse asseveravit; alter autem, Romanorum 
quidem recte interpretatus mentem, factam esse Spar- 
tanis potestatem dixit ab Achaeis deficiendi. Ad sum- 
mam, Diaeus et Menalcidas auctores fuerunt, alter 
Achaeis, alter Spartanis, ut bellum facerent, quod sibi 
utilitati esse quisque credebat. Q. Caecilius Metellus, 
tunc in Graecia agens ut Andriscum, Macedonum regni 
affectatorem, opprimeret, Achaeos adventum legatorum 
Romanorum exspectare frustra jussit . Damocritus 
praetor bellum instruxit. Tum Spartani, quum Q. Cae- 
cilii alias occupati auxUium sperare non possent. 



Digitized by VjOOQIC 



— 89 — 

redeunte pristina virtute obviam hostibus iverunt, sed, 
viribus praestantioribus obtriti, loco commoti sunt, 
cum caede milie juvenum delectorum, nec urbem ipsam 
servavissent, nisi Damocritus, ejus occupandae praeter- 
missa opportunitate, tempus praedando consumpsisset. 
Achaei vero, minime contenti, arguerunt praetorem 
proditionis, et in ejus locum Diaeum ipsum suffecerunt. 
Qui, Metello petente, inducias dedit dum legati Senatus 
accederent, sed interim oppida omnia Spartae obja- 
centia in Achaeorum fidem callide redegit et praesidiis 
firmavit (1). 

Reipublicae duces egregii adeo deerant ut adhuc 
Menalcidas auctoritate maxime valeret. Ei certaminis 
cura incubuit. Res tamen ad ultimum periculum veue- 
rat, quum civitas tot juvenes desideraret, et, oppidis 
adversis cincta, pecunia atque annona laboraret ; fruges 
enim seri non potuerant. Utrum Romanorum adventum 
exspectare possent, an summis viribus hostes aggredi 
deberent, Spartani disceptaverunt. Denique Menal- 
cidas, nuUam moram putans faciendam, inducias sus- 
tulit et Jasum, unum ex oppidis quae Achaji praesidio 
firmaverant, invasit et diruit. At deinde, quum a multis 
Spartanis improbaretur, et omnium animos frangi 
videret, rebus suis ipse diffisus est et veneno sibi mor- 
tem conscivit (Ann. 148-147 a. C.) (2). 

Inter haec L. Aurelius Orestes ceterique Senatus le- 
gati in Graeciam advenerunt. Romanos jam quaesivisse 
iocum Achaeorum invadendorum, qui soli adhuc ex 
Graecia universa nimis potentes viderentur, credit Jus- 

1. Pausan., VII, XII, 3-9 ; xiii, 1-6. Inter haec oppida Spartae vicina, 
fortasse eraDt GeronthraB et Marius, mediterraaeae urbes Nabidi olim 
relictse, at posterius Eleutherolacouum societati inserlaB. V. infra p. 94. 

2. Pausan., VII, XIII, 7-8. 



Digitized by VjOOQIC 



— 90 — 

tinus, auctor quidem non diligentissimus. Dicit Poly- 
bius contra eis in mente tunc non fuisse belium Achaeis 
inferre. Mea sententia, Romani Graeciam subigere jam 
decreverant, sed certaminibus advorsus Macedones et 
Paenos etiamnunc occupati, concilium Achaeorum com- 
mune enervandum, imo sensim dirimendum sperabant, 
armis non usuri, nisi ultima necessitate coacti. Itaque 
legati, Senatus mandatis instructi, Corinthum vocave- 
runt Diaeum praetorem et magistratus qui societatis civita- 
tibus praeerant, et pronuntiaveruntPatribusplacuisseut 
Spartanorum civitas necnon quaedam aliae ab Achaeorum 
concilio secernerentur. Postquam res ilia in vulgus urbis 
Corinthi elata est, popularis coorta concitalio, quum 
superbam Senalus sententiam sibi esse servitutis ini- 
tium non injuria arbitrarentur. Odium expromunt in 
Spartanos, qui malis artibus societatem perdiderint 
Graecorum; mox ira prorumpit; omnes Spartani in ur- 
bis viis inventi occiduntur; illos qui ad Aurelium per- 
venerunt extrudere contendunt. Aurelius frustra inter- 
venit : Spartani quos tuendos susceperat ia vincula con- 
jiciuntur; quin etiam, legati Romani ipsi,probrisincre- 
piti, fuga salutem petere debent. (Ann. 147 a. C.) (1). 
Achaei tamen, iracundia remissa, Romam legatos 
mittunt, qui se Spartanis solum infestos fuisse affirment. 
Senalus, tumnegotiismultis impeditus, J. Sextum cum 
mandatis mitibus legat. In colloquio apud ^gium facto, 
J. Sextus ab Achaeis tantummodo petit ut Spartanis 
abstineant. Tum Diaeus, Critolausque haud pridem fac- 
tus praetor, ex utriusque commodo res cum Spartanis 
composituros pollicentur. J. Sextus, ut pactio fiat, in 
Tegeam urbem vocat legatos Achaeorum et Spartano- 

I.Pausan., VII, XIV, 1-3. — DioN. Cass., /"ra^m. LXXII, 1. — Justin., 
XXXIV, 1. — Liv., Epitome lib. LI. - Gf. Polyb., XXXVIII, i. 



Digitized by VjOOQIC 



— 91 — 

ruin. At Diaeus et Critolaus, responsum Senatus haud 
ferox secum reputantes, et quot quantisque curis nunc 
impediatur in animo volventes, occasionem arbitran- 
tur sibi oblatam ad Graeciam liberandam. Ilaque Crito- 
iaus, Tegeam solus ingressus, absque populi consensu 
de Lacedaemoniorum rebus statuere se non posse dicit; 
ceterum omnia ad Achaeos proximo conventu, post 
sexmenses celebrando, relaturum. Deinde bellum sine 
mora parat. Anni 146 mense maio Achaeis Corinthi con- 
cionatis,Cn.Papirio, Aul. Gabinio et C. Fannio praesen- 
tibus, de Lacedaemoniorum re deliberatur. Romani, 
bellum statim inferendum vitare et Spartanis auxilio 
esse contendentes, ad pacem x\chaeos adducere volunt, 
sed frustra. Critolao enim auctore, Achaei Spartanis 
bellum denuntianl. Quo audito, Senatus, quum intel- 
lexisset bellum adversus Romanos revera indictum esse 
et Graecos praelio se parare supremo, cum exercitu L. 
Mummium mittit. Nequicquam Q. Caecilius, in paci- 
ficationemse interponens, Critolaum rogat ut Spartanos 
a societate secernat; bellum tamen erumpit (1). 

Quid deinde actum sit, quomodo Critolaus et Diaeus, 
injuria quidem a Polybio historico spreti, viriliter sed 
inaniter pro Graecorum libertate certaverint, inter 
omnes constat. Non contigit ut historici partes a Spar- 
tanis in bello susceptas ostendere curarent. Credimus 
Cn. Papirium, quum post Corinthiacam concionem, 
teste Polybio, Lacedaemonem ivisset (2), ibi exercitum 
ordinavisse ut Spartani fines adversus Achaeos tuerentur, 
fortasse ut Romanis auxilio essent. Graecorum res vene- 
rant eo jam loci ut Leonidae et Agesilai pronepotes 

1. PoLYB., XXXVIII, i-v, — Pausan., VII, XIV, 3-7 ; xv. — Diodor. 
XXXII, XXVI, 4-5. — DiON. Gass., fragm, LXXII, 2. 

2. PoLYB., XXXVIII, V, 9. 



Digitized by VjOOQIC 



— 92 — 

(nunc quidem mixti adscripticiis ignotae originis multis) 
Mummium ad patriam communem subigendam juvare 
deberent et vellent. Ceterum eos Romanorum fidem 
servasse patet, quum ab imperatore victi et subditi 
Achaei ducenta talenta jussi sint solvere SpartanJs (1). 

1. PausaNm VII, XVI, 10. Haec mulcta, cum aliis, post aliquot annos a 
Romanis sublata fuit. 



Digitized by VjOOQIC 



EPILOGUS 



Haec hactenus.Quid Spartani,ditionis Romanae facti, 
egerint non rursus post diligentissimum historicum 
Hertzberg enarrare constituimus. Eos tamen proamicis 
a populoRomano tractatosesse breviter demonstrandum 
est. 

Quomodo, diruta Corintho, cum Graecis actum sit 
historici in diversum trahunt (1). Achaiam provinciam 
non statim factam esse credi potest. Quidquid est, Graeci 
libertatem veram amisere. Spartani igitur pristinum 
imperium suum restituendum sperare non potuerunt. 
Attamen Pausanias oppida Laconiae in ditionem Sparta- 
norum redivisse nec ante Augusti regnum liberata 
esse asserit (2). Demonstrant contra plures tituli et 
nummus, imperatorum aetate antiquiores, civitates illas 
diu ante Augusti tempus societatem inivisse quae voca- 
batur Koivov Twv Aaxe5ai(xovia)v (3). At fortasse, ut G. Weber 
conjectura suspicatus est (4), Romanisob civilia bella 

1. V. Hertzberg, I, 265 et seq. 

2. Pausan., III, XXI, 6. — Strabonis locus de hac re (VIII, v, 5) est 
inceptus. 

3. Titulorum praecipui editi sunt a Foucart, sub ni» 228 a, 255 d. — 
Nummus perceplus est a Prokesch Ostjsn, qui brevissime illum des- 
cpipsit : Revue de Numismatique, ann. 1860, p. 271-272. G. Cavedoni 
{Bullettino delV (nstit, ArcheoL^^nn, 1861, p. ill-112) ei studiura dedit, 
eumque Gyparissiae Laconum urbi haud immerito tribuit ; inter nummos 
Augusto antiquiores Poucart illum reponit (op, cit.y^, 111). 

4. Webbr, De GytheOf p. 32. 



Digitized by VjOOQIC 



— 04 — 

Graecorum negotia negligentibus, Spartani urbium illa- 
rum nonnuUis sensim potiri voluerunt. Itaque earum 
Augustus iibertatem cohfirmavit ; ex eo tempore nomen 
illis Eleutherolaconum civitates^ ut discernerentur ab 
oppidis quae Sparlanorum republica continebantur. 
Primum quatuor et viginti fuerunt Eleutherolaconum 
civitates; postea sex evanuenmt, vel fortasse cum 
Sparta cohaeserunt. Accipe duodeviginti civitatum 
nomina iliarum quae Pausaniae tempore manebant 
liberae : Gythium, Teuthrone, Las, Pyrrichus, Caene- 
polis, (Etylus, Leuctra, Thalamae, Alagonia, Gerenia, 
iEsopus, Acriae, Beae, Zarax, Epidaurus cognomento 
Limera, Brasiae, Geronthrae, Marius (d). Sedes societatis 
erat Neptuni fanum Taenarium. Habebaiit praetorem 
annuum creatum, concilium et aerarium communia. 
Quaeque civitas suas res curabat. Quum in nonnuUis 
ephoros, senatum, concionem inveniamus, fortasse 
eodem modo omnes fuisse temperatas credi potest (2). 
Quo verum tempore Societas Lacedsemonidrum consti- 
tuta fuerit in perpiexo adhuc habetur. Auctores enim 
sunt incerti, et Laconicae inscriptiones satis recentes 
sunt, rarae vel Augustei aevi. Fortasse credis hanc societa- 
tem, praecipuequidem ex maritimis urbibusconstitutam, 
primum continuisse oppida Nabidi adempta (3), deinde 
urbes aliquas aSpartanorumrepublicaamissas. Nosmet 



1. Pausan., III, XXI, 7. — 0. MuLLER {Die Dorier^ II, 17, sub n. 4), 
fln^t sex civitatum a societate secretarum alias Messeaiis redditas esse 
(ut fortasse Piiaras et Abeara), alias esse ab incolis desertas (ut fortasse 
Pephnum, Helum, Gyphantam, Leucas). 

2. FoucART, op. cit., p. 111. — BcECKH, I, p. 608. — Gf. Geronthraeum 
titulum insignem a doctissimo viro Newton editum, Greek inscript, in 
the British Museuniy II, sub n» 143. 

3. Sic existimat Th. Mommsen, Rdmische Geschichte\ V, Die Pro^ 
vinzen (Berlin 1885), p. 238. 



Digitized by VjOOQIC 



- 95 -^ 

vero putanius oppida maritima non statim inter se 
coivisse : quo enim tempore Gythium et Las oppugnata 
fuerunt, ceteras orse civitates in conciiium convenisse 
ad Spartanos peilendos nuUus auctor asserit. Dicit 
Livius oppidorum orae tuendorum curam Achaeis a T. 
Quinctio datam esse, sed de societate silet (1). Prseterea 
tituioshabemus, alteri saeculo tribuendos, quibus Geron- 
thraei Spartanos quosdam proxenia donant. Geronthrae 
urbs erat in montibus solis orientis sita. Eieutherola- 
conum societati in primo a. C. saeculo se contri- 
buebat; fortasse liberata est quo tempore Diaeus praetor 
cum aliquibus Spartae vicinis oppidis foedera junxit. 
Quum in inscriptionibus illis nulla fiat mentio magis- 
tratuum Societatis Lacedmmoniorum^ ex hoc forlasse 
coiligi potest eas exsculptas esse, Geronthraeis jam 
.quidem extra Spartanorum dominium versantibus, sed 
nullo foedere ceteris Laconiae civitatibus adhuc 
junctis (2). Ne multa, ut nobisvidetur, civitates Laconicse 
Spartanis ademptae suis legibus singulae in Achaeorum 
fide diu vixerunt, nec ante Corinthum dirutam, fortasse 
non ante alterius saeculi exitum, Laceddemoniorum 
societatem, Romanis suasoribus, fecerunt. 

Quidquid est, Spartani oppida maritima non recepe- 
runti Agrum Dentheliatem omiserunt quoque, de quo 
usque ad Tiberii regnum cum Messeniis litigaturi 
erant (3). k\ ceterae Laconiae urbes, Pausaniae historici 

1. V. prfficipue lib. XXXVUI, 30-31. 

2. FoucART, 228 c. — Bceckh, 1334. 

3. Dentheliates agcp Messeniis ab Antigono Dosone Macedonum rege 
addictus erat. V. suppa p. 32. Quid de tioc jurgio post Gorlnthum diru- 
tam actum sit proponitur duobus documentis, et sensu et auctoritate dis- 
paribus. Tacitus {Ann.^ IV, 43) causam a Mummio Measeniis adjudi- 
catam esse breviter asserit ; titulus vero longus, a doctissimis viris Neu- 
BAUER {Archxol, Zeitung, ann. 1876, p. 128 ; ann. 1878, p. 104) et Dit- 



Digitized by VjOOQIC 



— 96 — 

tempore, non sui juris erant, sed Spartana civitate con- 
tinebantur (1). 

Ad summam, Spartani liberaliter et honorifice trac- 
tati sunt a Romanis. Strabo his verbis utitur : « 'ETijjLY^GYjaav 

• SiacpepdvTwq xal £[jLeivav eXeOOepoi, itXyjV twv ^iXixwv XeiTOupyiwv 

(StXXo auvTeXouvTeq oOSev » (2). Hertzberg demonstrat Spar- 
tanorum civitatem ad ultima imperii Romani tempora 
magnam et opulentam fuisse, eosque « libertatem » 
servasse putat donec Theodosius II unam omnium esse 
administrationem voiuerit. Ceterum, revera liturgiae de 
quibus Strabo loquitur acerba tributa erant; libertatis 
autem nomen in dies levius et inanius imperatorum 
tempore factum est (3). Sed, quum veram libertatem 
non habes, libertatis speciem diligentius retines. Itaque 
leges et mores antiquos, qui nihil momenti nunc habe- 
bant, Spartani gioriose ostentaverunt. Eis honores pris- 



TENBERGER (sub n^ 240) ac B6RARD {op. cU., p. 6-8) editus et annotatus, 
coDtiaet senteatiam de h^c lite factam a Milesiis, quos Messenii et Spar- 
tani arbitros elegepant. Milesii, concione in theatro facta,ex omni populo 
sexcentos judices sortiti sunt, qui Messeniis litem adjudioaverunt. Milesios 
ad disceptandum vocatos esse, idcirco quod Alummii sententiam Spartani 
recusavissent, putant Neubauer el B6rard. Sed, ut ait Dittenberger, 
« Mummium definite decfevisse ut Messeniorum esset ager, nusquam 
« in hoc titulo legitur ; quod decretum tamen, simodo factum erat, nullo 
« modo taceri potuit. Imo Mummius statuisse videtur ut utrique tene- 
« rent quod tum habuissent quum ipse in Graeciam perveniret. Ex hac re 
a lis orta est, quia utrique se tum temporis in possessione fuisse dicebant. » 
Sic propsus intelligimus. Tacitus errare potuit ; Mummium vero contra 
Spartanos, Romaaorum amicos, sententiam ipsum dixisse non verisimile 
est. — AUlesiorum arbitrio lis dirempta fuitpaulo post Gorinthum captam, 
fortasse anno 145 exeunte. Gf. Dittenberger, sub n» 240, v. 43-46, et sub 
notis 5-6. 
\. Pausan., III, XXI, 7. 

2. Strab., VIII, V, 5. Gf. IX, ii, 39. 

3. Hertzberg, I, 472, 480; II, 131, 223, 384, 453.— Foucart, p. 111, 
120. — Egger, TraiUs publics^ p. 206-208. — Mommsen, op. cit.j p. 240 
et seq. 



Digitized by VjOOQIC 



- 97 — 

tinosRomani esse siverunt, parum mulatos. Habuerunt 
enim, testibus titulis compluribus, quatuor et viginti 
senatores (1), quinque ephoros (2), sex patronomos (3), 
quinque nomophylaces (4), sex bideos (5), octo agora- 
nomos (6) ; manserunt quoque pedianomi et hippar- 
chi (7), spondophori (8), gymnasiorum etludorum varii 
curatores (9) etc... Patrios autem mores servarunt 
Spartani majore studio ceteris GrsBcis omnibus. Non 
solum Lycurgireligio (10) scdlegesei tributaB tum quum 
maxime fuerunt culta?. Refloruit puerorum Lycurgea 
educatio, quam Philopoemen abolere contenderat (11). 
Tullius enim et post eum Pausanias Laceda^mone vide- 
runt « adolescentium greges incredibili contentione 
« certantes pugnis, calcibus, unguibus, morsu denique, 
« quum exanimarentur priusquam victos se fateren- 
« tur » (12).Tullius,Pausanias,Philostratus,Plutarchus 
et multi alii adfuerunt pueris Spartanis ad aram Dianai 
Orthiffi verberibus nonnunquam etiam ad necem accep- 

1. FoucART, sub n«» 173 a, cum comment. — Cf. Bcegkh, I, p. 610. 

2. BcEGKii, sub ni»» 1237-1245, 1247, 1249, 1252, elc. Cf. p. 608. — Bul- 
let. de corr. helL, ann. 1877, p. 333-384. 

3. BcECKH, sub n»» 1237, 1240,1241, 1243-1245,etc. — Ross, Inscr.ined., 
Fascic. I, sub n° 13. — Fougart, 162 a, cum comment. — Gauer, 6, 7. 
— Bullet. de Corr. helL, ann. 1877, p. 379. 

4. BcEGKH, 1237-1240, 1244, 1248-1252, elc... ; cf. p. 608. — Fougart, 
168 g, cum comment. — BulL de Corr, helL, ann. 1877, p. 381, 385. 

5. BcEGKH, 1241-1242, 1254-1256, 1258, etc... ; cf. p. 609. — BulleL de 
Corr. helUn.y ann. 1877, p. 379. — Pausan (HI xi, 2) 1)ideo3 quinquo 
numcro esse injuria asserit. 

6. BcECKH, 1241, 1364, 1375, 1379. — Fougart, mh.— BulleLde Coir. 
helL^ ann. 1885, p. 515. 

7. Foucart, 168 c, 168 h. 

8. BcECKH, 1240, 1249, 1253. 

9. BcECKH, 1326, 1349, 1353, 1365, 1379, ctc. 

10. Bgegkh, 1256, 1341-1342, 1362, 1361. 

11. Pausan., VIII, li, 3. 

12. CiG., TuscuL, V, 27 ; II, 20. — Pausan., III, xi, 2 ; xx, 8. 



Digitized by VjOOQIC 



— 98 — 

tis (1). Pueris omnium fortissimis statuai ponebantur (2). 
Disciplina qua Lacetlaimonii Graecorum strenuissimi et 
miiitia optimi erantfacti, studiose retinebatur. Syssitia 
enim (3), processio ad tibicinis modcis (4), veteres cantus 
bellici (5), saltatio quae Pyrrhicha vocabatur (6), sedulo 
cqnservata sunt. Barbam semper abradere solebant su- 
periore labro (7). Imperatorum tempore, Lacedaemonii 
juvenem quemdam nobilem in judicium adduxerunt, 
insimulatum Lycurgeae legis perruptae mari nego- 
tiando (8). Laconica brevitas etiamnunc erat fama ce- 
lebris (9), et fortasse congressus ille qui li^yri vocabatur 
non exoieverat. Teste tandem Plutarcho, in antiquum 
restituerant reverentiam senibus debitam (iO).His per- 
manentibus moribus Romani valde afficiebantur, nec 
occultamirationeTullius fert « Lacedaemonios soios toto 
« orbe terrarum septingentos jam annos amplius unis 
<( moribus et nunquam mutatis iegibus vivere » (Id). 

Falsae autem imagines tibi non fingendae sunt. Noli 
enim putare Spartauos, antiqua discipiina utentes, opti- 
matum ad arma solummodo spectantium corpus ut 
olim fuisse. Dorum enim vel eorum qui civitate a tyran- 
nis donati erant, vel etiam perioecorum aut iiotarum 

4. Cic.Tuscul, V, 27; II, 14. — Pausan.,1II,xvi, 6. — Philostr., Vil. 
Apoll., VI, XX, 5; VII, xlii, 5. — Plut., Lyc, XVIII, 2. 

2. B(ECKH, 1350, 1364 b, — Foucart, 175 b, 

3. Dion.Cass., LIV, 7. 

4. Cic, TuscuL, II, 16. 

5. Dion.Ghrysost., Orat. II (Ed. Dindorfius, ex typis TeubQCri, 
p. 33). 

6. Athen., XIV, 29 (Ed. Kaibel, ex typ. Teubn.) 

7. Plut. De sera num. vind. IV [Moralia^ ed. Dldot, I, 665). 

8. Philostr., Vil, Apoll.j IV, xxxii. 

9. Philostr, Vit. ApolL, IV, xxvn, 2. 

10. Plut., An seni sit ger. resp., XXIV, 6 (Moralia, II, 972.) 

H. Cic, Pro Flaccoy XXVI. — Cf. Dion. Chrysost., Orat. XXV (Ed. 
Dindorfius I, 311). 



Digitized by VjOOQIC 



— 99 — 

posteri fere ex aequo vixerunt et eadem jura habuere. 
Lacedaemoniis, qui, pra^ter ilotas, quondam semper 
habuerant mancipia (1), haec nunc sola in famulatu 
fuerunt. Ergo, quum res tyrannorum et certamina Spar- 
tanorum atque Achaeorum simus persecuti, Lacedaemo- 
niorum reipublicae suprema tempora vere narravimus. 
Mithridatico bello et civilibus motibus illigati (2), sine 
dubio quidem inviti, Lacedaemonii, imperatorumaetate, 
in intimo sinu pacis dormitaverunt. Quae quum ita 
essent, Lycurgi disciplina nihil amplius erat quam inane 
monumentum, patriae caritate diligenter sustentatum, 
sed non utile nisi ad peregrinatores delectandos. Quando 
enim, Gailieno regnante, Gothi Graeciam invaserunt, 
Spartani inertesLaconiama Barbaris diripi siverunt (3), 



Lacedaemonios, veteris disciplinae neglectae et reipu- 
blicae male a tyrannis gestae causa, defloruisse atque 
laude et postremum libertate orbatos esse Polybius 
Plutarchusque existimant (4). Id nos contra putamus. 
Sane quidem in tertio a. C. saeculo res Lacedaemonio- 
rum, teste ipso Plutarcho, dilobebantur et mores anti- 
qui obsolescebant. Sed res subito excitatae sunt, nec ab 
aliis quam a Cleomene, Machanida et Nabide tyrannis, 
postremis quidem praestantium Spartae civium. Non 
solum, Graecorum libertatis temporibus supremis, ins- 
tituta pristina Spartani non negiexerunt, sed tunc magis 
quam unquam alias ea coluerunt; imo a tyrannis praeci- 
pue vocati sunt ad ea colenda, Tyrannos enim stipa- 

1. ScHCEMANN, Antiq. grecques, I, 236. 

2. Cf.HERTZBERG, 1,335,440, 449. 

3. Hertzberg, III, 155. 

4. PoLYB., IV, Lxxxi. 12-13. — Instit. Lacon., XLII. 



Digitized by VjOOQIC 



— 100 — 

runt ut Antigono ct Achaeis, fortitudine antiqua revo- 
cata, strenue resistcrent. Quibus autem temporibus nul- 
lum invenerunt duccm Cleomeni vel Nabidi parem, 
LaccdaBmonii , hanc propter inopiam, Romanorum jugum 
acceperunt, Achaeorum auctoritati piaeferendum. Pro- 
fecto quidem tyranni illi universas antiquas leges non 
servarunt, novas autem res feccrunt ; at vero^ut demons- 
travimus, ad voterem patriae dignitatem restituendam 
statum civitatis conturbarunt, quum tempora priora 
semper invocare solerent. Nabis ipse retro respiciebat 
et Lycurgum obtestabatur (1). Itaque pr^esentis aetatis 
secta quae socialista vocatur, exemplorum ab historicis 
petendorum immerilo cupida (2), Spartanos rerum no- 
varum molitores ut mojores suos appellare non debet. 
quumSpartaninon formamoptimsercipublicae exprimere 
sed patriae laudem restiluere vellent. 

1. Liv., XXXIV, 31. 

2. Gf. PCEHLMANN, Op, cU.y p. 258. 



Digitized by VjOOQIC 



INDEX CAPITUM 



Procemium. 



C^PUT I. — Cleomene fugato et LacedaBmone occupata, An- 
tigonus novas res actas partim tollit, partim servat. 
Multi Lacedsemonii, prsBcipue adolescentes, Cleomenis 
consilia non relinquunt 24 

Caput II. — Spartani Macedonum jugo se exuunt et cum 
iEtolis societatem ineunt. Lycurgus et Machanidas, haud 
regio genere nati, imperium exercent. 31 

Caput III. — Nabis tyrannus civitatis statum mutat opesque 
auget. In Graecia arbitratu suo se gerit. Achaeos terret, 
a Romanis vero debilitatur et ab iEtolis interficitur. . . 47 

Caput IV. — Philopoemen concilio Achaeorum communi 
Spartanos inserit. Spartani inter se discrepantes con- 
fugiunt omnes ad Romanos, qui et plebeios a Philo- 
pcemene in exsilium ejectos et optimates a plebe pulsos 
restituunt. Confusae res Spartauorum; Ghaeron vulgus 
turbat. At inter Graecorum civitates maximis malis 
oppressas, Sparta minus aegrotat 71 



Digitized by VjOOQIC 



— 408 — 

Caput V. — Spartanos simultatos perpetuas cum AchaBis 
exercentes ad foedus prorsus rumpendum Menalcidas 
hortatur. Senatus jussu ab Achaeorum societate secreti, 
in supremo bcllo Romanorum tenent partes 85 

Bpilogus 93 



VlDI AC PERLEGl, 

Lutetiae Parisiorum, in Sorbona, 
a. d. VIII. Idus Aug. ann. mdcggxciv. 

Facultatis Litterarum*in Academia Parisiensi Decanus, 

A. HIMLY. 

Typis mandetur. 
Pro Academias Parisiensis Rectore, 

Academias /nspector, 

V. dupre. 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC _ \ . 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



'^^ 



Digitizedby VjOOQIC . .^ 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC